İstiklal Madalyalı sanayicinin silahları ve sobaları: Şakir Zümre

Zümrezade Ahmet Şakir, 1885 yılında Osmanlı toprağı Varna’da dünyaya geldi. İlkokul ve ortaokulu memleketinde tamamladıktan sonra eğitimine İsviçre’de devam etti. Cenevre Lisesi’nin ardından Hukuk Fakültesi’ni bitirdi ve 1908 yılında Bulgaristan’a döndü. Avukatlık ve ticaretle uğraşırken siyasete de atıldı. Varna mebusu olarak Bulgaristan meclisine girdiğinde I. Dünya Savaşı başlamıştı. Bir milyon yakın nüfusa sahip Türk azınlığı temsilen çalışmalarını sürdürdü. Bir yandan da Romanya-Bulgaristan sınırında silah ve savunma sanayinde kullanılacak ham madde ticareti yapıyordu.

1. Dünya Savaşı sona erdikten sonra Bulgaristan’ı Türkiye lehine savaşa sokmak suçlamasıyla hapis cezası aldı. 7 ay hapis yattıktan sonra hükümetin değişmesi ile özgürlüğüne kavuşan Şakir Zümre, hiç hız kesmeden Millî Mücadele’ye destek vermek üzere çalışmalara başladı. Kurduğu atölyelerde üretilen silah ve mühimmatları gizli bir güzergâh üzerinden Anadolu’ya sevk etti. Yunan ve İngiliz kontrol noktalarına rağmen Bulgaristan’dan Türkiye’ye silah desteği sağlayan Zümre, Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanmasının ardından ailesiyle birlikte Türkiye’ye yerleşti. 1925 yılında TBMM tarafından beyaz şeritli İstiklal Madalyası’na layık görüldü.

Atatürk tarafından Türkiye savunma sanayisinin ilk fabrikasını kurma görevi Şakir Zümre’ye verildi. İlk özel teşebbüs örneği olan fabrikanın temeli 1925 yılında İstanbul Haliç’te kendisine tahsis edilen arsada atıldı. ‘Türk Sanayii Harbiye ve Madeniye Fabrikası’ ilk üretimlerini Bulgaristan’dan getirilen teknik kadro ile yaparken 1930’lu yıllardan itibaren çalışanların tamamı Türk işçilerden oluşuyordu.

Türkiye’nin silah ve mühimmat ihtiyacının büyük kısmını tek başına karşılayan fabrikada; ilk denizaltı su bombaları, Türk Hava Kuvvetleri’nin ilk bombardıman uçağı bombaları, yangın bombaları, su bombaları, aydınlatma fişekleri, ateşli silahlar, mayın ve el bombaları üretildi. 2. Dünya Savaşı sırasında 2 bin kişi istihdam edecek büyüklüğe ulaşarak gece gündüz çalışan fabrika, ekonomik krizle boğuşan ülkeye can simidi olmuş, silah satışlarından büyük gelir elde edilmişti. 1937 yılında Yunanistan’ın açtığı ihaleyi kazanan Şakir Zümre, sadece bu ülkeye 1 buçuk milyon liralık ihracat gerçekleştirdi. Bulgaristan, Polonya, Mısır, Ürdün, Suriye gibi birçok ülkeye silah ihracatı yapıldı.

5 beygirlik mazotla çalışan ilk yerli motoru da üreterek birçok ilke imza attığı için Türkiye Cumhuriyeti tarihine geçen fabrika, İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Türkiye’nin NATO’ya girişiyle birlikte büyük bir darbe aldı. Amerika’nın savaş sonrası elinde kalan silahları Marshall Yardımları adı altında Türkiye’ye dayatması ve İsmet İnönü Hükümetinin ‘savunma sanayii hamlelerinin askıya alınması’ şartıyla verilen hurda silahları yerli üretime tercih etmesi sonucu milli sanayi girişimi son buldu.

1944 yılına kadar büyük hizmetlerde bulunan Şakir Zümre’nin Türk Sanayii Harbiye ve Medeniye Fabrikası silah üretimini tamamen bırakmak zorunda kaldı. Fabrikayı kapatmak yerine madeni eşya, ziraat aletleri ve soba üretimine geçen Zümre, bu durumdan duyduğu üzüntüyü 1950 yılında yapılan kutlamalarda dışa vurdu. Bundan önceki yıllarda Vatan Caddesi’nde yapılan resmi geçitlere savunma araçları, bombaları ve silahlarıyla katılan Şakir Zümre, davet edilmediği resmi geçite bir kamyonetin üzerine doldurduğu Şakir Zümre Sobaları ile katılarak gelinen noktaya işaret etmiş ve akıllıca bir protesto örneği ortaya koymuştu.

Savunma sanayii ile anılan ismi zamanla kuzine sobalar ve İş Bankası Kumbaraları üretimiyle anılmaya başlayan Şakir Zümre, 16 Haziran 1966 günü 81 yaşında vefat etti. Ömrünü adayarak bir rüyayı gerçekleştirdiği fabrikası ise ölümünden birkaç yıl sonra tamamen kapandı.