Türkiye’de sanatla şu ya da bu düzeyde ilgilenen hemen herkes John Berger’in görme biçimi / duyusu, resim, eskiz, fotoğraf… üstüne yaptığı çalışmalara doğrudan ya da dolaylı olarak mutlaka ulaşmıştır.
Art and Revolution Türkçeye tercüme edildiğinde (Sanat ve Devrim, 1974) imam hatip öğrencisiydim. Ways of Seeing tercüme edildiğinde ise (Görme Biçimleri, 1978) yazı hayatımın henüz eşiğindeydim.
Her iki kitapta da ele alınan konularda henüz ciddi bir bilgiye sahip olmaksızın, ikisini de el yordamıyla okumuştum. Bu okumamda Görme Biçimleri’nin 1972’deki BBC dizisinden doğmasının bir etkisi var mıydı, hatırlamıyorum. Kitap, düşünce ve sanat dilinin TV diline indirgenmesiyle daha baştan popülerleşmişti. Berger de asıl bu kitabı yayımlandığında yerli entelektüel ortama çok hızlı bir giriş yapmıştı.
Bilahare roman, hikâye, deneme ve şiir kitapları da Türkçeye taşınan Berger’i birçokları gibi ben de uzun yıllar “modernist bir yazar, Marksist bir sanat eleştirmeni, yarım porsiyon şair ve az biraz da sosyolog” olarak zihnimde kodlamıştım. İlk okuyuşumdan yaklaşık otuz sene sonra Kudüs’te Ermeni bir kitapçıdan Kamal Boullata’nın Palestinian Art – From 1850 to the Present adlı kitabını aldım. Berger’in bu kitaba yazdığı önsöz, Filistin’e duyduğu ilgiyi bana gösterdi. Bu ilgi onu muhabbet iklimimin dışından içine taşımama vesile oldu.
Görme Biçimleri’ni hayranlık duyarak ilk okuyuşumdan bu yana yaklaşık yarım asır geçti. Artık bu yaşta ve saatte ona bir yeni yetme gibi hayran olmayacağım açıktır. Ne güzel bir tevafuktur ki şimdi o metne Mondrian’la başladığımız ve Gadamer’le sürdürdüğümüz İslam sanatı ile Batı sanatı arasındaki karşılaşmalar tahtında yeniden döndüm. Bu esasta konuşmaya başlamadan önce şunu peşinen söylemeliyim ki Berger ile gençliğimde kurduğum çok kuvvetli temasın yerini ahir ömrümde giderek büyüyen ontolojik bir mesafenin aldığını görüyorum.
Berger’in Görme Biçimleri’ne bugün yeniden dönmenin yalnız yarım asrı aşkın süredir etkisini koruyan bir sanat kitabını yeniden okumak olmadığını tekrar belirtmeliyim. Asıl maksadım modern insanın görme üzerine düşünme biçimlerinden birinin nerede kuvvet kazandığını, nerede sınırlandığını ve özellikle İslam sanat nazariyesi bakımından hangi soruları açık bıraktığını (kıymetli okurlarımla birlikte) yeniden düşünmektir.
Berger’in kitabının tesiri, sanırım, büyük ölçüde şu sorusunun sadeliğinden gelmektedir: “Nasıl görüyoruz?”
İlginç olan, bu sorunun aynı zamanda ve aynı sadelikte “Bize nasıl görmemiz öğretildi?; bir resmi geçmişteki insanla bugün aynı şekilde mi görürüz?; mülkiyet görmeyi değiştirir mi?; kadın ile erkek aynı görsel düzen içinde aynı konumda mıdır?; bir sanat eserinin fotoğraf, televizyon ve reklam yoluyla çoğaltılması onun görülme biçimini değiştirir mi?”… gibi soruları da sordurabilmesidir.
Berger’in asıl müdahalesi burada gerçekleşir. O, sanat eserinin yalnız ne olduğuyla değil, kimin tarafından, hangi şartlarda, hangi iktidar ve mülkiyet ilişkileri içinde görüldüğüyle ilgilenir.
İslam sanat nazariyesi açısından Berger’le ilk yakınlığımız da burada başlar: Görmek, gözün mekanik faaliyeti değildir. Ne var ki bu ortak hükümden hareketle vardığımız yerler arasında kapanması güç bir mesafe de vardır. Şimdi bunları konuşalım:
Berger kitabına çocuk üzerinden son derece kuvvetli bir hükümle başlar: İnsan konuşmadan önce görür. Bu hükmü iki yönlüdür. Birincisi biyolojik ve fenomenolojiktir: Çocuk nesneleri adlandırmadan önce onlara bakar ve onları tanır. İkinci yönü ise insanın kendisini çevreleyen dünyadaki yerini önce görme yoluyla kurması ve daha sonra bu dünyayı kelimelerle açıklamasıdır.
Berger’in buna en önemli ilavesi şudur: Gördüğümüz ile bildiğimiz arasındaki ilişki hiçbir zaman bütünüyle kapanmaz!
İşte burada İbnü’l-Heysem’in basar-idrak ayrımıyla beklenmedik bir temas ortaya çıkar: Göz görmekte, fakat görme gözde tamamlanmamaktadır. Berger de görmenin çıplak optik veri olmadığını düşünür. İnançlarımız, bilgilerimiz, kültürümüz, geçmişimiz ve beklentilerimiz… neyi nasıl gördüğümüze katılır.
Ancak iki düşünce arasındaki söz konusu yakınlık yine de dikkatle sınırlandırılmalıdır. İbnü’l-Heysem “Görme nasıl gerçekleşir ve görülen nasıl idrak edilir?” diye sorar. Berger’in sorusu ise giderek şu biçimi alır: “Görme tarihsel ve toplumsal olarak nasıl biçimlendirilir?” İlk soru görmenin oluşumuna, ikincisi ise görmenin şartlandırılmasına yönelir.
Bu ayrım bizim açımızdan temel önemdedir. Zira Berger’in kuvvetli olduğu yer, görmenin tarihsel masumiyetini bozmasıdır; görmenin ontolojik imkânını araştırmak onun aslî meselesi değildir.
Nasipse buradan devam edelim.
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.