Balkanların Seyir Defteri

Osmanlı ordusu sefere çıkacağı zaman, eğer istikamet Anadolu’ya ise, padişahın otağı bugünkü Yeni Sahra civarına kurulurdu. Ordu Balkanlara yönelecek olduğunda, otağ bu defa Davutpaşa’da boy gösterirdi. Askerler de halk da böylece padişahın niyetini anlar, hazırlığını buna göre yapardı. “Sakalımın tek bir teli aklımdan geçeni bilse, onu koparır atardım!” dediği rivayet olunan Fatih Sultan Mehmed gibi padişahlar ise, İstanbul’un her iki yakasına otağ kurdurur, savaş planlarının ve ordunun ilerleyeceği istikametin önceden sezilmemesi için bütün tedbirleri alırdı.

Balkanlara doğru çıkılan seferlerde takip edilen üç ana güzergâh vardı. Sol kol: Dimetoka-Gümülcine-İskeçe-Kavala-Selânik hattı, ki devamı bugünkü Slovenya’ya dek uzanırdı. Orta kol: Filibe-Sofya-Niş-Belgrad hattı, ki buradan ta Budin’e kadar yol vardı. Sağ kol: Edirne-Yanbolu-Varna-Rusçuk-Silistre hattı, ki devamında Kırım’a doğru çıkmak ve oradan Kafkasya’ya inmek mümkündü.

Akademik birikimini saha tecrübesiyle harmanlayan, coğrafyamızı sadece okumakla kalmayıp aynı zamanda adımlayarak anlayan ve anlatan Süleyman Topçu kardeşimin Antik Dönemlerden Günümüze Fotoğraf ve Rotalarıyla Balkanların Seyir Defteri (Büyüyen Ay Yayınları, İstanbul, Eylül 2026) adlı kitabında yukarıdaki bilgiye rastladığımda, gözlerimi kapattım ve bir hayale daldım:

Necip Fazıl’ın “Hani Yunus Emre ki, kıyında geziyordu / Hani ardına çil çil kubbeler serpen ordu? / Nerde kardeşlerin, cömert Nil, yeşil Tuna? / Giden şanlı akıncı, ne gün döner yurduna?” dediği orduyu düşündüm. Yahya Kemal’in “Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik / Bin atlı o gün dev gibi bir orduyu yendik / Haykırdı ak tolgalı beylerbeyi: İlerle! / Bir yaz günü geçtik Tuna’dan kafilelerle” diye anlattığı akıncılar düştü yâdıma. Sonra ihtişamlı bir fetih devresinin en hazin geri çekilişleri ve hezimetlerine geldi sıra. Onu da M. Fuad Köprülü terennüm etti: “Tuna boylarında sıra selviler / Tan yeli estikçe sessiz ağlarmış / Gül bahçelerinde baykuşlar öter / Şu viranelikler eski bağlarmış / Kırık minareden duyulmaz ezan / Hep ocaklar sönmüş, devrilmiş kazan / Bir inilti duydum, sandım bir ezan / Sesime ses veren, karlı dağlarmış / Söğüt dallarında hasta serçeler / Eski akın destanını heceler / Tuna ağlıyormuş bazı geceler / Göğsünde kefensiz şehitler varmış…”

Acı-tatlı hayallerden başımı kaldırıp yeniden Balkanların Seyir Defteri’ne döndüm. Süleyman Topçu, 384 sayfalık eserini üç ana bölüme ayırmış. “Antik Dönemden Osmanlı’ya Balkanlar” başlıklı birinci bölümde, isminden başlayarak coğrafyanın en eski zamanlardan itibaren geçirdiği dönüşümler ele alınmış. “Balkanlarda Osmanlı Asırları”na tahsis edilen ikinci bölümde, Rumeli’deki tarihî serüvenimizin bütün boyutları ele alınarak, 1990’ların başına kadar yaşananlar gözler önüne serilmiş. Kitabın “Davutpaşa’dan Batıya: Balkanların Yol Haritası” başlıklı üçüncü ve en uzun bölümü ise, tam bir gezi rehberi. Renkli fotoğraflar ve haritalar eşliğinde, Balkan coğrafyasında görmeniz gereken neredeyse her şey burada mevcut. Eksik kalan bazı detaylar da eminim, ileriki baskılarda tamamlanacaktır.

Balkanların Seyir Defteri, Türkiye’nin İslâm dünyasında ayağını belki de en sağlam şekilde bastığı coğrafya olan Balkanlara dair, şimdiye kadar Türkçede yayınlanmış en kapsamlı çalışmalardan biri. Kamuoyunun ancak çok sınırlı bir kesimine ulaşan akademik çalışmalar bir yana, böyle pratik, tarihi ve günceli birlikte ele alan, görseller ve fotoğraflarla süslenmiş, her anlamıyla gezi rehberi olarak kullanılabilecek, güvenilir yol arkadaşı metinlere ihtiyacımız var. Batılı literatürü taradığımızda karşımıza çıkan zengin birikim, bu noktada çok daha fazla çalışmamız gerektiğini ortaya koyuyor. Sahibi olduğumuzu iddia ettiğimiz bir coğrafyayı başkalarından okuyarak ve onların parametreleriyle düşünmeye alışarak israf ettiğimiz vakitler, artık sona ermeli. Bizi biz yazmalı, bizi kendi nesillerimize yine bizden kalemlerle okutmalıyız. Zihin inşasını başta türlü başaramayacağız.