Menü

EDİSYON   :

TRTRENENARARFRFRRURUURUR
26

Bildirimler

Balkanlarda Türkçe tekellüm etmek

04:00, 16/11/2026, Pazartesi
Yeni Şafak
İllustrasyon: Cemile Ağaç Yıldırım.

Balkanlarda Türkçe konuşulduğunda insan sırf kelimeler işitmez. O kelimelerin içinde kadim şehirlerin ruhunu, taş sokakları, çarşıların gölgeleri, cami avlularındaki sükût, hicret yollarında unutulan hâtıralar ve mazinin derin akisleri de vardır.

Dr. Mümin Ali/Akademisyen - Eğitimci

Söz ola kese savaşı, söz ola kestire başı;

Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz.


Yunus Emre’nin asırlar evvelinden gelen bu hikmetli mısraları, sözün ve dilin sadece bir iletişim vasıtası olmadığını cemiyeti, insanı ve medeniyeti inşa eden en güçlü unsurlardan biri olduğunu ifade etmektedir. Meşhur Alman filozofu Martin Heidegger’in ifadesiyle: Dil, varlığın evidir.

Hakikaten bazı lisanlar vardır ki sadece tekellüm edilmez, âdeta yaşanır, hissedilir ve nesilden nesile bir ruh hâlinde intikal eder. Bazı kelimeler vardır ki mânâdan öte bir milletin hafızasını, kederini, neşesini ve medeniyet telakkisini sırtında taşımaktadır. Balkanlarda Türkçe tam da böyle bir lisandır.

DİL VARLIĞIN EVİDİR

Bu coğrafyada Türkçe kimi zaman bir annenin evlâdına söylediği ninni, kimi zaman asırlık bir mezar taşına nakşedilmiş duâ, kimi vakit ise unutulmaya yüz tutmuş bir mahallenin son sedâsı olarak karşımıza çıkmaktadır. Zira Balkanlarda Türkçe, basit bir muhâbere vasıtası değildir. Hüviyet, aidiyet, tarih ve medeniyet meselesidir. Balkanlar, çağlar boyunca farklı milletlerin, inançların ve kültür havzalarının kesiştiği bir menzil olmuştur. Osmanlı’nın bölgeye intikaliyle beraber Türkçe salt devletin resmî dili değil, şehir hayatının, ticaretin, musikinin, edebiyatın ve gündelik yaşayışın da mühim bir cüzü hâline gelmiştir.

Üsküp’ten Manastır’a, Gostivar’dan Prizren’e, Saraybosna’dan Yenipazar’a, Köstence’den Kırcaali’ye kadar uzanan geniş Balkan coğrafyasında Türkçe, sadece bir lisan olarak değil, aynı zamanda bir uygarlığın hafızası olarak yaşamaya devam etmiştir. Kuzey Makedonya, Kosova, Bulgaristan, Yunanistan, Romanya, Bosna-Hersek, Sırbistan ve Balkanların muhtelif şehirlerinde Türkçe, tapu hükmündeki mezar taşlarında, cami kitabelerinde, çarşıların hengâmesinde, tekkelerin irfan ikliminde ve halk edebiyatının müşterek hafızasında derin akisler bırakmıştır.

TÜRKÇENİN MUHAFAZASI MESELESİ

Bugün Balkanlarda Türkçe üzerine konuşmak, hakikatte hafıza üzerine tefekkür etmektir. Çünkü lisan, bir cemiyetin dünyayı idrak etme biçimidir. Bir dil kaybolduğunda yalnızca kelimeler değil, o kelimelerin taşıdığı tarih, hissiyat, kültür ve insan hikâyeleri de yavaş yavaş silinmeye başlar. Bu sebeple Balkanlarda Türkçenin muhafazası meselesi, teknik yahut pedagojik bir probleminden ibaret değildir. Mesele aynı zamanda kültürel devamlılık ve kimlik muhafazası meselesidir. Bilhassa Kuzey Makedonya, Bulgaristan, Yunanistan, Kosova ve Balkanların muhtelif bölgelerinde yaşayan Türk milleti açısından Türkçe, içtimai aidiyetin temel unsurlarından biri olmaya devam etmektedir. Lâkin modern dünyanın süratle değişen dinamikleri, hicret hareketleri, dijitalleşme, ekonomik müşkülatlar ve yabancı dillere yöneliş, Türkçenin genç nesiller üzerindeki tesirini giderek zayıflatmaktadır. Bugün birçok ailede çocuklar Türkçeyi ancak hane içerisinde mahdut ölçüde kullanmakta, gündelik hayatlarının büyük kısmı başka lisanların tesiri altında şekillenmektedir.

Tam da burada eğitim politikalarının ehemmiyeti ortaya çıkmaktadır. Balkanlarda Türkçe tedrisatının sürdürülebilirliği bir tek ders kitaplarıyla temin edilemez. Bir lisanın yaşayabilmesi için onun ait olduğu kültür ikliminin de yaşaması icap eder. Bir çocuğun Türkçe düşünebilmesi için salt mektep kifayet etmez, kitaplarla, sanatla, medyayla, şehirle ve sosyal hayatla beslenen güçlü bir kültürel muhite ihtiyaç vardır. Çünkü dil, hayatın içinde yaşadığı müddetçe varlığını muhafaza edebilir. Türkiye’nin son yıllarda Balkanlarda yürüttüğü maarif ve kültür politikaları bu cihetten dikkat çekicidir. Türkiye Maarif Vakfı, Yunus Emre Enstitüsü, TİKA, YTB ve çeşitli akademik müesseseler vasıtasıyla bölgede gerçekleştirilen faaliyetler, Türkçenin yeniden görünürlük kazanmasına mühim katkılar sunmaktadır. Bilhassa kültürel diplomasi ekseninde yürütülen çalışmalar, Türkçeyi mazinin bir hâtırası olmaktan çıkarıp istikbalin de dili hâline getirme gayesi taşımaktadır.

GENÇ KUŞAKLARA HİTAP EDEN YENİ BİR ANLATIM KUDRETİ GELİŞTİRİLMELİ

Ne var ki burada mühim bir sual karşımıza çıkmaktadır. Türkçe Balkanlarda salt nostaljik bir hâtıra olarak mı kalacaktır, yoksa geleceğe taşınabilecek canlı bir kültür lisanı olarak mı varlığını devam ettirecektir?

Bu sualin cevabı büyük ölçüde genç nesillerin dil ile kuracağı münasebete bağlıdır. Günümüzde dijital dünya, gençlerin kimlik telakkisini yeniden biçimlendirmektedir. Sosyal medya kültürü, süratli tüketim alışkanlıkları ve küresel popüler kültür, gençlerin ana dille kurduğu bağı zayıflatabilmektedir. Bu sebeple Türkçenin münferit sınıf ortamında öğretilmesi kâfi değildir. Yeni medya vasıtalarında, dijital platformlarda, sinema, edebiyat ve kültür sahalarında Türkçenin genç kuşaklara hitap eden yeni bir anlatım kudreti geliştirmesi zaruridir. Diğer taraftan Balkanlarda Türkçe meselesi, aynı zamanda şehir ve hafıza meselesidir. Zira şehirler sadece taş ve beton yığınlarından ibaret değildir, onları şehir yapan, içinde yaşayan insanların dili, hikâyesi ve kültürüdür. Üsküp Çarşısı’nda işitilen bir Türkçe selâm, Yörüklük bölgesinde yaşlı bir amcanın kullandığı kadim kelimeler yahut Kalkandelen’de bir çocuğun okuduğu Türkçe şiir, maziden atiye uzanan görünmez köprüler hükmündedir.

Balkanlar tarih boyunca nice kırılmalara sahne olmuş bir coğrafyadır. Harpler, göçler, siyasî tahavvüller ve kültürel dönüşümler bölgenin demografik yapısını derinden etkilemiştir. Buna rağmen Türkçe bütün bu tarihî sarsıntılara mukavemet ederek yaşamaya devam etmiştir. Bu hâl, Türkçenin Balkanlarda tek başına bir dil değil, aynı zamanda bir mukavemet ve hafıza biçimi olduğunu göstermektedir.

Bugün yapılması gereken en mühim işlerden biri, Balkanlarda Türkçe üzerine yeni bir kültürel ve ilmî şuur inşa etmektir. Çünkü dilini muhafaza edemeyen toplumlar zamanla hafızalarını da kaybetmeye başlarlar. Türkçe, Balkan insanının maziyle kurduğu rabıtanın, medeniyet tasavvurunun ve kültürel sürekliliğinin en kuvvetli taşıyıcılarından biridir. Belki de bu yüzden Balkanlarda Türkçe konuşulduğunda insan sırf kelimeler işitmez. O kelimelerin içinde kadim şehirlerin ruhunu, taş sokakları, çarşıların gölgeleri, cami avlularındaki sükût, hicret yollarında unutulan hâtıralar ve mazinin derin akisleri de vardır.

Velhasıl kelâm, “Et-tekrarü ahsen, velev kâne 180”. Zira Balkanlarda Türkçe bazen bir annenin duası, bazen kadim bir mezar taşı, bazen de unutulmaya direnen bir çocuğun sesidir. Ve bir millet kendi lisanını yaşattığı müddetçe, hakikatte kendi hafızasını da istikbale taşımaya devam eder. Hatırdan çıkarılmamalıdır ki Türkçe, gönlün, sulhun ve muhabbetin lisanıdır. Sözlerimizi Ahmet Yesevî’nin irfanıyla hitama erdirelim:

Nerede görsen gönlü kırık, merhem ol sen;

Öyle mazlum yolda kalsa, yoldaşı ol sen.

Yorumlar

Sitemizde paylaştığınız yorumlar, diğer kullanıcılar için değerli bir kaynaktır. Lütfen farklı görüşlere ve diğer kullanıcılara saygılı olun. Kaba, saldırgan, aşağılayıcı veya ayrımcı ifadeler kullanmaktan kaçının.

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...

10 saniye sonra yönlendirileceksiniz...