Bildirimler
Geçtiğimiz günlerde Jeremy Rifkin’in yeni yayımlanan Rescuing the Future kitabıyla karşılaştım. Kitabın adı, 2000’lerin başında okuduğum Entropi: Yeni Dünya Görüşü’nü hatırlattı. Rifkin’in 1980’de yazdığı bu kitaptaki tekno-kötümser bakış açısı aklımdaydı. Şimdi ise geleceği kurtarmaktan bahsediyor, üstelik kurtarıcılar konusunda da fikir değiştirmiş görünüyordu. Acaba değişen dünya, 81 yaşındaki Rifkin’i kendi teorisini değiştirmeye mi zorlamıştı? Bu karşılaşma, uzun süredir zihnimi meşgul eden bir soruyu yeniden canlandırdı: 20. yüzyılda geliştirilmiş büyük teoriler, 21. yüzyılın bilişim devrimi ve dijital dönüşümü karşısında açıklama güçlerini ne kadar koruyabilir?
Açıkçası son yarım asırda dünya radikal biçimde değişti; internet küreselleşti, iletişim dijitalleşti, gerçeklik sanallaştı ve artırıldı, algoritmalar gündelik yaşamın içine yerleşti, makineler beşerî düşünmenin bir bölümünü üstlenmeye başladı. Robotlar, botlar ve yapay zekâlar gibi yeni failler hayatımıza girdi; biyonik bedenler, siborglar ve yapay yaşam çalışmaları, insanın ve canlılığın sınırlarını tartışmalı hale getirdi. Siber uzay, sanal ve artırılmış gerçeklik nesneleri, binlerce yıldır içinde yaşadığımız fiziksel evrene eklenen yeni varlık ve deneyim alanları yarattı. Düşünmenin bazı etkinlikleri makineler tarafından yapılabilir hale gelirken insanı ve dünyayı anlamak için kullandığımız eski ayrımlar da sarsılmaya başladı. Bütün bunlar olurken büyük teorilerin eskisi gibi kalabileceğini düşünmek bana pek mümkün görünmüyordu.
Açıkçası sezgim şuydu: Bilişim devrimi öncesindeki pek çok teori, insan-merkezli metafizik zemine dayanır. Antroposantirik metafizikte insan; zekası, bilişi, biyolojisi, belleği, özgür iradesi, planlama, organizasyon ve problem çözme yeteneği ile biriciktir; yaratıcı, sezgisel, yaklaşıksal düşünmesi eşsizdir; bu yetenekleri onu hem diğer faillerden üstün hem de taklit edilemez kılar. İşte, sentetik biyoloji, gen makaslama ve kopyalama teknolojileri, yapay zeka ve dijital nesneler, bu metafizik inançların tümünü kesin olarak zayıflatmıştır. Dolayısıyla büyük teoriler de zayıflamış, güç kaybına maruz kalmış olmalılar.
Teorilerini 20. yüzyılda geliştirmiş yaşayan düşünürlerin günümüzdeki son çalışmalarını bu soruyu dikkate alarak yeniden okumak, hem teorik sürekliliği sağlamak için ne kadar değişiklik yaptıklarını görmemizi hem de teorilerin yakın gelecekteki açıklama potansiyelini tartmamızı sağlar. Bunu yaptığımızda, yanlışlanmadığı halde eskimiş teorilerle karşı karşıya olduğumuzu görebiliriz. Yeterince uzun yaşayan 20. yüzyıl düşünürlerinin eski teorilerinin başına neler geldiğini görmeleri mümkün olur. Peki, teorilerinin günden güne eskidiğini gören yaşayan bir düşünür ne yapar? Aşağıda birkaç örneğe yakından bakarsak bu konuda bir fikir edinebiliriz.
Jürgen Habermas’ın entelektüel serüveni, teorik modifikasyonun en belirgin örneklerinden biridir. Geçtiğimiz aylarda 96 yaşında ölen Habermas, 1962 tarihli Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü isimli çığır açan eserinden yaklaşık altmış yıl sonra, 2022 yılında kamusal alanın dijital dönüşümünü merkezine alan yeni bir değerlendirme yayımladı. İlk eserinde, burjuva kamusal alanının doğuşunu ve kitle iletişim araçları üzerinden geçirdiği dönüşümü inceleyen düşünür, yeni çalışmasında algoritmik platformlar ve sanallaşan iletişim dünyasına adım attı.
Habermas, dijital platformların iletişimi bir yandan eşi görülmemiş şekilde genişletirken diğer yandan kamusalı parçalı, yankı odalarına sıkışmış ve algoritmik hiper-gerçekliklerle dezenforme edilmiş bir yapıya bürüdüğünü ileri sürdü. Habermas’a göre dijital ve algoritmik iletişim düzeninde, geleneksel medyanın “eşik bekçiliği” işlevinin ortadan kalkmasıyla tüketiciler, kitleler halinde içerik üreticisine dönüştü.
Böylece eski teorinin aktörler, görünürlük
rejimleri ve iletişim altyapısına dair varsayımlarını revize ederek teorisinin açıklama dünyasını genişletmeye çalıştı.
Yeni olgular karşısında teorinin güncellenmesi bir seçenektir; bir diğeri, teorinin temel ayrımlarının giderek daha fazla sorgulanmasıdır.
Geçtiğimiz yıl 93 yaşında ölen John Searle’ün 1980 yılında geliştirdiği meşhur “Çin Odası Argümanı”, zihin felsefesinin temel sütunlarından biri oldu. Searle, sembolleri kurallara göre işlemenin, o sembollerin anlamını gerçekten kavramak anlamına gelmediğini savunmuştu. Bugünkü yapay zekâların başarısı bu argümanı kendiliğinden çürütmüyor fakat anlama ile anlamanın taklidi arasındaki ayrımı hangi ölçütlerle gösterebileceğimiz sorusunu daha yakıcı hale getiriyor. Dahası yakın gelecek teknolojilerinin açabileceği imkanlar, insan-merkezli modern zihin ve teknoloji teorilerinin açıklama gücüne dair tartışmayı önümüzdeki yıllarda daha da sertleştirebileceğini düşündürüyor.
Dijital dönüşüm insanın zihinsel ayrıcalıklarını tartışmaya açarken sentetik biyoloji de insan doğasının biyolojik sınırlarını belirsizleştiriyor.
Modern teorilerin dayandığı insani üstünlük ve insan doğası varsayımı; sentetik biyoloji, gen düzenleme teknolojileri, sibernetik ve metalurji alanındaki gelişmelerle de türsel düzeyde bulanıklaşmaktadır.
Kant’tan Bentham’a, Habermas’tan Rawls’a kadar klasik siyaset ve etik teoriler; değişmez, homojen ve biyolojik olarak tanımlanabilir. Bir “insan doğası”, “reel gerçeklik” ve “insan öznesi” ön kabulünden yola çıkar. Aralarındaki önemli farklara rağmen bu teoriler, dijital ve sentetik faillerin henüz bugünkü biçimleriyle gündemde olmadığı bir dünyada insanın ahlaki ve siyasal konumunu tartışıyordu. Ne var ki genetik müdahalelerle biyolojisi değiştirilen, makinelerle bütünleşen, sentetik biyolojiyle yaşam formu yeniden tasarlanan insan ile yapay failler, eski teorilerin insana biçtiği biyolojik ve ahlaki üstünlüğü tartışmalı hale getirmektedir.
Bu yıl 80 yaşına giren Peter Singer, 1975’teki Animal Liberation’da, hayvanların ahlaki statüsünü onların acı çekme kapasitesine bağlamıştı. 2023’te güncelleyerek yeniden yayımladığı Animal Liberation Now’da; hayvan duyarlılığı, iklim değişikliği ve alternatif protein teknolojilerinde gerçekleşen bilimsel ve teknolojik keşifleri dikkate alarak önceki kitabın bazı bölümlerini tümüyle değiştirdi. Singer’ın teorik modifikasyonu, yapay et ve duyarlılık odaklı yeni biyo-teknolojik olguların beşerî olan ile hayvanî olan arasındaki sınırı bulanıklaştırmasından kaynaklanmaktadır.
Başlangıçtaki sezgimi yeniden harekete geçiren Jeremy Rifkin ise 1980 tarihli “Entropi: Yeni Dünya Görüşü’nde teknolojiyi, kaynak tüketimi ve ekolojik düzensizliği artırmak gibi yıkıcı sonuçlarla tanımlamıştı. 2026’da yazdığı “Rescuing the Future”da ise iklim krizi karşısında dünyayı kurtarma görevinin bir kısmını; nesnelerin internetine, dağıtık enerji sistemlerine ve insanla ortaklaşa yönetilen yapay zekâ ağlarına tevdi etti. Rifkin’in posthumanist teknolojilerine yüklediği kurtarıcı rolün, insanın küresel krizler karşısındaki yetersizliğini ne kadar kabullendiği ve önce görüşüyle arasında ne kadar sert bir gerilim oluşturduğu ayrıca tartışılmalıdır.
Felsefi teoriler üzerindeki güncelleme baskısı dijitalleşmeyle sınırlı değildir. İklim değişikliği karşısında teorik revizyonlar, bilişim devriminin özgüllüğünü değerlendirmek için bir karşılaştırma zemini sunar.
Örneğin 2015 yılında ölen Ulrich Beck, 1986 tarihli “Risk Toplumu” kitabında, sanayileşme ve teknolojik gelişmenin refahın yanında yeni riskler ürettiğini iddia ediyordu. İklim değişikliği bağlamında 2000 sonrasında geliştirdiği “özgürleştirici felaketçilik” görüşünde ise teorisinin odağını, teknolojik gelişmelerin yıkıcı risklerinden uzaklaştırıp bu risklere karşı gösterilen toplumsal reflekslerin iyileştirici potansiyeline kaydırdı.
Bu yıl 88 yaşına giren Anthony Giddens’ta da iklim siyaseti bakımından önemli bir yön değişikliği görülüyor. “Modernlik ve Benlik-Kimliği” (1991) ve “Sağ ve Solun Ötesinde” (1994) gibi eserlerinde modernliğin düşünümsel karakterini ve yaşam politikalarını öne çıkarmıştı. Ancak The Politics of Climate Change’de (2009), devlet merkezli pragmatizme yöneldi. Giddens örneği, insanlığın doğa üzerindeki ekolojik ve teknolojik hakimiyetinin yarattığı Antroposen (insan-merkezli) Çağın, iklim krizine karşı felsefi konumunu koruma ve yeniden tahkim etme çabasıdır.
Bu örneklerde güncellemenin kapsamı ve yönü değişiyor. Ortak soru ise aynı: Kuruluş koşulları değişen bir teori, yeni dünyayı ne ölçüde açıklayabilir?
Filozoflar geçmişte de teorilerini, tespit edilen eksiklikler ve yapılan eleştiriler yüzünden değiştirdiler. Coğrafi keşifler, Kopernik devrimi, evrim teorisi, görelilik ve kuantum mekaniği gibi büyük gelişmeler ise felsefi teorileri ancak yüzyıllar içinde etkileyebildi; devrimlerin hiçbir düşünürleri yaşarken kendi teorisini güncellemeye zorlayacak kadar ani, hızlı ve güçlü değildi. Bilişim devrimi ise öylesine hızlı bir teorik eskitme hızına ve gücüne sahip ki yaşayan düşünürleri, kendi teorilerini ona karşı güçlendirmek zorunda bırakıyor.
Klasik bilim felsefesinde bir teorinin çöküşü genellikle onun yanlışlanmasıyla açıklanır. Oysa günümüz sosyolojik ve felsefi teorileri açısından bambaşka bir süreç işlemektedir: Yanlışlanmadan eskimek.
Bir teorinin çöküşü ile açıklama gücünün zayıflaması arasında önemli bir fark vardır. Teori, kuruluş dönemindeki olguları açıklamayı sürdürürken kendi alanında ortaya çıkan yeni olguları kuşatmakta zorlanabilir. Açıkladığı olgular aynı kalsa bile açıklaması beklenen olgular çoğaldıkça aradaki makas açılır. Bu durumu “göreli açıklama alanı daralması”, doğurduğu yetersizliği ise “açıklama gücü aşınması” olarak adlandırabiliriz. Bugün ilginç biçimde teoriler yanlışlanmadan da eskiyebiliyor.
Bilişim devrimine dayanıklılık testi, düşünürler için devasa bir entelektüel iş yükü yaratmıştır. Eğer teorisyen bugünleri görecek kadar uzun yaşamışsa (Habermas ve Singer örneğinde olduğu gibi) bu uyarlama ve modifikasyon işini bizzat kendileri üstlenir; ömrü vefa etmemişse sonraki kuşak doktora öğrencileri devralır. Sanırım bu miras, düşünce tarihindeki çoğu teoriyi kapsayabilir.
Büyük teoriler, kurucusunun entelektüel emek, akademik itibar ve kavramsal yaratıcılıkla kazandığı sembolik sermayeyi temsil eder. Düşünür, yeni gerçekliği anlamaya uğraşırken entelektüel mirasının geleceğini korumayı da isteyebilir. Ne var ki bir teoriyi modifiye ederek ayakta tutmaya çalışmanın ağır felsefi bedelleri vardır.
Teorik modifikasyon, teorinin açıklama gücünü korur veya artırırken onun kavramsal bütünlüğünden türeyen “teori kimliğini zayıflatma” riski de taşır. Antik mitolojideki Theseus’un gemisi gibi, bir teorinin temel önermeleri, kavramsal unsurları ve metafizik temeli değiştirildiğinde onun daha ne kadar süre “aynı teori” olarak kalabileceği belirsizleşir. İlk halini koruyan bir teori ise açıklama alanının daralmasına razı olmak zorunda kalabilir. Öte yandan teorisini savunmacı bir tutumla genişleten bir düşünür, bilişim devriminin açtığı özgün ufku araştırmak yerine, geleceği eski teorisinin kalıplarına sığdırmak için çarpıtan bir “düşünsel miras bekçisi”ne dönüşebilir. Bu tutum, teorik yetersizliğin kabulünü erteleyerek düşünürün kişisel aydınlanmasını geciktirebilir.
Bilişim devrimi ve dijital dönüşüm, 20. yüzyılın büyük teorilerini yok etmese de metafizik temellerini zayıflatarak onları mütevazı açıklama sahalarına geri çekilmeye zorluyor. Öte yandan “dijital düşünürler” henüz gelmediler ve dijital gerçekliği bir tür artırılmış entelektüel kapasiteyle açıklayan teorilerini henüz geliştirmediler. Bu geçiş döneminde, yaşlı düşünürlerin yaptığı teorik revizyonlar, en iyi ihtimalle reel gerçeklik dünyası ile dijital dünya arasında “geçici epistemik köprü” işlevi görebilirler.
Her şeye rağmen bu yüzyıla yaşlı bir düşünür olarak tanıklık etmenin iyi bir yanı var: Teorilerinizin başına ne geldiğini görebiliyorsunuz.
Sitemizde çerezlerle kişisel verileriniz işlenir. Zorunlu çerezler dışındaki analitik ve pazarlama çerezleri yalnızca açık rızanızla kullanılır. Ayrıntılar: Çerez Aydınlatma Metni.
TR
EN
AR
FR
RU
UR
Bu yorumu Spam olarak bildirdiniz. Talebiniz değerlendiriliyor.