Anayasa Mahkemesi 27 Mayıs'ı yargılar mı?

Osmanlı'nın klasik devirlerinde doğal olarak “Anayasa Mahkemesi” yoktu. Ama ilk Anayasa olan Kanun-i Esasî zamanında da yoktu. Bu görevi, yasamanın bir kanadı olan Heyet-i Âyan yürütüyordu. “Ezberlere” belki iyi gelmeyecek ama Osmanlı, yıkılırken bile “parlamenter denetimi” öncelemişti. Cumhuriyet devrinin ilk iki anayasası da Meclis'i “milletin biricik ve gerçek temsilcisi” sayıyordu. Bu “sayma”ya rağmen, o dönemde yönetim tarzındaki bir tür “murakabesizlik” zaten böyle bir mahkemeye pek ihtiyaç da bırakmamıştı.

Ne zaman ki, çok partili hayat Demokrat Parti ile başladı, birilerinin aklına da millî iradeyi kısıtlama fikri geldi. O “birileri”, elbette CHP ve bürokratik elitti. İktidardan uzak kalış süresi artan ve daha da artacağı aşikâr olan CHP, yedeğindeki bürokrasi ile birlikte, yasama dolayısıyla yürütmenin elini kolunu bağlayacak bir düzeneğin peşindeydi. TBMM'de bunu dile getiriyor, kongrelerinde bu yönde kararlar alıyorlardı. Meclis tutanaklarına göre; CHP'li Sırrı Atalay, 23 Şubat 1959'da kürsüden, “Mussolini'ye 24 yıl tapıldı sonra asıldı. Ey Menderes, senden korkmuyoruz. Yeni Anayasa yapılıncaya, Anayasa Mahkemesi kuruluncaya kadar mücadelemiz devam edecek” derken, Turhan Feyzioğlu da, “Anayasa Mahkemesi kurulmazsa akıbetiniz feci olacak” diye DP'lileri tehdit ediyordu. Demokrat'lardan Behzat Bilgin ise “parlak bir retorikle” karşılıyordu bu saldırıları: “Anayasa Mahkemesi, Meclis'in kendisidir. Bir Meclis'in Anayasa'ya uygunluğunu tespit ettiği hiçbir kanun artık Anayasa'ya muhalif olamaz. Bir Meclisten çıkmış olan bir kanunun Anayasa'ya aykırı olması için o Meclisin gayrimeşru bir Meclis olması icabeder. Hem CHP'liler emin olsunlar ki, bize tevcih ettikleri suçlamaları ancak kendi zaman-ı idarelerine tevcih etmek çok daha kuvvetle mümkündür.”

Sonuçta CHP ve şürekası, çok beklemeyecekti. Darbe olmuş, yeni Anayasa çalışmaları başlamıştı. DP'li Celal Yardımcı'nın deyimiyle, “Millî iradeyi parselleyip parselleyip kurullara havale” etmede fazlasıyla istekliydi darbeciler. Öyle ki, Suphi Gürsoytrak, işi ekonomi olan DPT Müsteşarlığı'nın bile Anayasa Mahkemesi gibi Başbakan'dan bağımsız çalışmasını önermişti. Bu ruh haliyle çalışan Millî Birlik Komitesi'nden Binbaşı Kadri Kaplan, Anayasa Mahkemesi'nin kuruluş gerekçesini, “Ya, siyasi parti yüzde 50 ile iktidar gelirse ne olacak? Bu nisapla gelseler dahi hiç değilse Anayasa Mahkemesi var” diye açıklıyordu. Mucip Ataklı, hem Senato'nun, hem mahkemenin “iktidarlara fren” vazifesi göreceğinden bahsediyor, Emanullah Çelebi, “Senato'dan geçse Anayasa Mahkemesi reddeder” diyor, Cemal Madanoğlu ise “Mahkemenin önünde akan sular durur” diye konuşuyordu. Yarbay Vehbi Ersü'nün “derdi” ise bambaşkaydı. Ersü, bir yandan “icraatlarının” gayet farkında olarak, diğer yandan da mahkemeye verilen yetkilerin çokluğunu bilerek “yargılanma” korkusu yaşıyordu: “Anayasa derhal yürürlüğe girer diyoruz. Yürürlüğe girer girmez bunun emrettiği bütün hususların yerine getirilmesi icap ettiğine göre Anayasa Mahkemesi bizi zorlamayacak mıdır?”

Darbeden sonra oluşan TBMM'nin ele aldığı ilk tasarılardan birisi oldu Anayasa Mahkemesi tasarısı. Ne var ki, mahkemenin kuruluş kanunu, ironik bir biçimde Cumhuriyet mevzuatının en önemli metinlerinden birisi olan TBMM İçtüzüğü'nü iki kez ihlal ederek yasalaşmıştı. Tasarı, hem TBMM Genel Kurulu'na, hem de Senato Oturumu'na, aksi yöndeki amir hükme rağmen üzerinden 48 saat geçmeden getiriliyor, tasarı itirazlar eşliğinde 25 Nisan 1962'de yasalaşıyordu. Anayasa Mahkemesi'nin ilk heyeti içerisinde 27 Mayıs darbesine fikrî ve fiilî destekte bulunan pek çok yargı adamı yer aldı. Yargıtay'dan gelme Sünuhi Arsan ilk başkan, eski Diyanet İşleri Başkanlarından Tevfik Gerçeker de Başkan Vekiliydi. Meclis'in lağvıyla oluşturulan Kurucu Meclis'in üyelerinden Lütfi Akadlı da vardı ekipte. Ama en dikkat çeken isim ise Salim Başol'du kuşkusuz. Başol, hem hukuk literatüründe hem de tarih önünde mahkûm edilen Yassıada Mahkemesi'nin başkanıydı. Anayasa Mahkemesi'nin 5 Eylül 1962 tarihli ilk kararı ise “faşizm” merkezliydi. Elazığ'dan İnaç Tureran isimli bir vatandaş, haksız yere gözaltına alındığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne dava açmıştı. Tureran, dava dilekçesinde, kimi yasa hükümlerinin görevlilerce “faşist bir anlayışla” yorumlandığını, haksızlığa uğradığını belirterek, sorumluların cezalandırılmasını istiyordu. Ancak mahkeme, sade vatandaşların Anayasa Mahkemesi'ne dava açma hakkı bulunmadığı gerekçesiyle talebi reddetmişti.

Askerî darbenin güçlü ismi Cemal Madanoğlu, Anayasa yaptırmak üzere İstanbul Üniversitesi Rektörü Sıdık Sami Onar ile bir grup profesörü Ankara'ya getirtmişti. Hocalara yolda eşlik eden Şükrü Soyuyüce, hayal kırıklığına uğramıştı: “Evlerine gönderdim, 'Anayasa taslaklarınız alıp gelin' dedim. Geldiler, bir şey yok. Oysa 10 yıldır Anayasayı eleştiriyorlardı. 'Guatemala Anayasası elimizde değil, Kostarika'nınki henüz gelmedi' dediler. Hazırlıksızdılar.” Ankara'daki komuta heyeti, projeler bekliyordu. Ama salona giren akademisyenlerin ilk sözü, “açız” oldu. Dündar Taşer anılarında, “Biz de açtık ama yemek aklımıza gelmemişti” diyordu. İkinci kriz, rektörün, “Nasıl bir anayasa istersiniz?” demesiyle patlamıştı. Taşer, “Benim istediğim olacaksa size ne lüzum var?” diyerek hocaları fırçalamıştı. Üniversite ekibinden İsmet Giritli ise komutanlar önünde onların hoşuna gidecek şekilde savunduğu Anayasa Mahkemesi için yıllar sonra, “Anayasa Mahkemesi, parlamento yerine kaim olursa verilmemiş bir vazifeyi yapmaya kalkmış olur. Bu, hukuk adamları tarafından şiddetle tenkit edilmelidir” diyecekti.

Anayasa Mahkemesi üyeleri, 16 yıldır “ilginç” bir heykelin önünden geçerek müzakere salonuna giriyorlar. Bu heykel, bir dönem CHP Gençlik Kolları'nda da görev yapan Saim Gökhan Ercan'ın Shamash heykeli. Heykeli, 1992 yılında dönemin Anayasa Mahkemesi Başkanı Yekta Güngör Özden yaptırmıştı. “Semitik tanrıçalar”dan birisi olan Shamash (adalet ve güneş tanrıçası), Sümer - Akad döneminde putperestlerce ilk olarak “tek tanrı” şeklinde ortaya çıkartılan Marduk'un, daha sonra “tanrı ve tanrıçalara” görevleri dağıtmasıyla tanınmaya başlayan bir “tanrıça” olarak biliniyordu. Putperest Yahudiler, evrendeki adalet işlerine bu “tanrıçanın” baktığına ve onun “adaletinin” yanılmaz olduğuna inanıyorlardı.

1962-2002 arasına yılda ortalama 116 davayı ele alan mahkeme, 2002-2008 aralığında ise yılda ortalama 229 davaya baktı. Bu yılın ilk dört ayında açılan dava sayısı da 52'yi buldu. İstatistiklere göre, Anayasa Mahkemesi'nin önüne 27 Mayıs darbesi sonrası kurulduğu yıl olan 1962 yılından Nisan 2008 sonuna kadar 5 bin 746 dava geldi. Mahkemenin, AK Parti iktidarı öncesi dönemde işleme koyduğu dosya sayısı 4 bin 548 iken, bu rakam AK Parti'li yıllarda bin 198 oldu. Bir başka ifadeyle mahkeme, kuruluşundan bugüne kadar geçen 46 yıllık sürede baktığı toplam dosya sayısının yaklaşık beşte birini 6 yıllık bir sürede inceledi.