Eskiden bu koltukta Sansürcü Şemsi otururdu

Nazır Şentürk, İstanbul Valiliği'nin Basın ve Halka İlişikler Müdürlüğü'ne atandığında uzun yıllar gazetecilik yapmış bir bürokrattı. Ancak üç kıtanın tarihinde etkili olmuş büyük bir imparatorluğun en önemli idari merkezlerinden biri olan Babıali binasında mesaiye başladığı gün kariyerinde yeni bir sayfa açıldı. Görev yaptığı 11 yılda her gün havasını soluduğu bu eski binanın tarihine merak saran Şentürk, “Babıali'nin Sadrazamları” ve “İstanbul Valileri” adlı çalışmalarından sonra şimdi de “Babıali'nin Vakanüvisleri ve Reis-ül Küttabları” adlı yeni bir kitapla okuyucuların karşısına çıkmaya hazırlanıyor. Yeni kitabında Osmanlı İmparatorluğu'nun resmi devlet tarihçilerini ve dışişleri bakanlarını anlatan Şentürk, çocuklar için yazdığı hikaye kitaplarıyla da adından söz ettirmişti. Şentürk bize ise kendi meslek atalarını anlattı. Yani Babıali'de basın alanında görev yapan kendisi gibi görevlilerin hikayelerini.

Önce Sadrazamların çalışma mekanları olarak düşünülen Cağaloğlu'na çıkan yokuşun başındaki Babıali binası Meşrutiyetin ilanından sonra anayasal monarşinin meclis merkezi olarak kullanılmaya başlandı. 19. yüzyılın sonlarına doğru ise Galata'da ikamet eden azınlıkların matbuatına verilen isim olan Beyoğlu basınından sonra Türkler de basın macerasına hazırlanıyordu. İlk çıkan Osmanlıca gazeteler Babıali binası civarındaki hanlara yerleşmişti. Elbette bu ikamette, gazetelerin tercihi değil basını kontrol altında tutmak isteyen hükümetin yönlendirmesi etkili olmuştu. Şertürk'ün aktardığına göre o dönemde Babıali'nin basınla ilişkisi tek bir konu üzerinde şekilleniyordu: Sansür. Bugün de valilikteki dostlarının kendisini “Matbuat Nazırı” olarak adlandırdığını söyleyen Şentürk'e göre, bu meslek erbanının tarihi pek bilinmiyordu. Çünkü Babıali'de gazete yayınlayan anlı şanlı yazarların yanında bu işlere bakan memurlar silik kalıyordu. Üstelik sansür gibi sevimsiz bir işle uğraştıkları için isimlerini kimsenin hatırlamak istememesi de bu unutkanlığın sebeplerinden biri olabilir. Şentürk yine de ismi hatırlarda kalan bir meslek atasıyla tanıştırıyor bizleri: Sansürcü Şemsi Efendi. Şentürk'ün Yusuf Ziya Ortaç'ın Babıali anılarında çekip günümüze taşıdığı bu efendi Abdülhamit devrinin bütün muharrirlerinin anılarında anlattığı Babıali yokuşunun en ünlü adamıymış. Şemsi Efendi bu şöhreti elde etmek için ekmeğini Babıali'den kazananlara etmediğini bırakmamış. Abdülhamit Yıldız Sarayı'nda ikamet ettiği için gazete ve dergilerde basılan hikayelerdeki bütün “yıldız” kelimelerini çıkaran hatta bir muhalefet iması olabilir şüphesiyle “yıldızlı geceler” gibi tamlamaları bile “mehtaplı gecelere” dönüştüren Şemsi Efendi gerçekten de unutulur gibi değil.

Şentürk, Şemsi Efendi'nin gazeteleri sansürlemesinin yanı sıra imtiyaz almak için Babıali'yi başvuran gazete sahiplerini “boşverin gazete yayınlamayı şimdi zülfü yare dokunursunuz başınız derde girer” diyerek vazgeçirmeye çalıştığını anlatıyor. İmtiyaz başvurusu için bugün bile yayıncıların valilik kapısını aşındırdığını söyleyen Şentürk “Oysa ki yıllardır böyle bir uygulama yok yayın çıkarmak için basın savcılığına bir beyanname vermek yeterli. Ancak insanların yüzyıllardır beyninde yer eden alışkanlıklar demek ki kolay unutulmuyor” diyor.

Vilayet makamındaki görevi boyunca sayfalara sığmayacak kadar çok anı biriktiren Nazır Şentürk, bunlardan birini de şöyle anlatıyor: “Seneler önce bir gün valilikte iken yaşlıca bir teyze geldi. Kapıdan bakıp 'evladım bir dakika gelir misin' dedi. Yanına gittim. Elindeki küçük bir paketi gösterip, 'Oğlum bunu vali beyin koltuğuna besmele çekerek koymanı sonra alıp bana getirmeni istiyorum' dedi. İçinde ne olduğunu sordum. Torununun göbeğiymiş. Büyüyünce vali olmasını istiyormuş.

Zamanın olaylarını kayıt altına almakla görevlendilerin kişilere verilen isim olan Vakanüvisler Osmanlı tarihinde önemli bir yer tutuyordu. Bugün tarihçilerin elde ettiği bulguların önemli bir kısmını vakanüvislere dayandırdığını söyleyen Şentürk kitabını ilk ve en önemli vakanüvis olarak bilinen Naima ile başlatıyor. Son vakanüvis Lütfi Tarihi'ye kadar olan dönemi anlatan Şentürk, kitabının devamında ise yolları dönemin dışişleri bakanlığı olan “Reis'ül Küttab”lık makamıyla kesişen vakanüvislere de kitabında yer vermiş.