Evliya Çelebi ile seyahat, bu sözlükle daha rahat

Türk Kültür tarihinde paha biçilemez bir değere sahip olan Evliya Çelebi Seyahatnamesi'ni okumak ve anlamak artık daha kolay. Seyahatname'de kullanılan ancak Osmanlı Türkçesi metinlerinde yaygın olarak rastlanmayan ve standart sözlüklerde bulunmayan bütün kelime, deyim ve kullanım biçimlerini kapsayan Robert Dankoff imzalı “Eviya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü” Yapı Kredi Yayınları'ndan çıktı.

Yirmi yılı aşkın bir süredir seyahatname üzerine çalışan saygın Türkolog Robert Dankoff'un kıymetli eseri, Türk dili uzmanı Prof. Semih Tezcan'ın çevirisiyle okuyucularla buluşuyor. Sözlük, bu eşsiz kaynağın daha kolay anlaşılmasını sağlayarak okuyucuların ve araştırmacıların işini kolaylaştıracak. Kitabın giriş bölümünde Seyahatname' nin birçok değişik alan için insanı hayretler içerisinde bırakacak derecede zengin bir kaynak olduğu vurgulanıyor ve bu eserin bir dilbilim kaynağı olarak geniş kapsamlı bir değerlendirmesinin; ancak metnin tamamının, tam anlamıyla hakkı verilerek yayınlanmasından sonra mümkün olabileceği ifade ediliyor. Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü gibi ön çalışma denemelerinin ise doğrudan doğruya metin üzerinde araştırmaya girişmek isteyenlere kılavuzluk ederek, başka türden çalışmalara girişmek isteyenlere bir tadımlık sunarak iki bakımdan yarar sağlayacağı öngörülüyor.

Eserde Türkçe dışında otuz dile ilişkin bilgi var. Bu nedenle Seyahatname, 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasının içinde ve dışında konuşulan dillere ve dialektlere ilişkin çok önemli bir kaynak olma özelliği taşıyor. Evliya Çelebi payitahtta büyüdüğü, kullandığı dil İstanbul Türkçesi olduğu halde çeşitli ülke ve bölgelerin dillerine ve dialektlerine de eserinde yer veriyor. Eserin ilk cildinde İstanbul' daki seyyar satıcıların ve seyyar esnafın bağırışları, kendilerine özgü sözleri, şakalaşmaları çeşitli meslekler için örnekler verilerek kaydediliyor: Arnavut helvacılar, Rum işkembeciler, Laz bakırcılar ve Ermeni lağımcılar bunlardan yalnızca birkaçı.

Kitabı İngilizce'den çeviren Prof. Semih Tezcan, Evliya Çelebi'nin bir söz ustası olduğu gerçeğine vurgu ile Seyahatname'deki tanıklardan faydalanılması gerektiğine dikkat çekiyor: “Evliyâ Çelebi anlatmak istediğini en uygun sözcük ve deyimlerle yazıya geçirme yeteneğine sahip bir söz ustasıdır. Çeşitli bölge ve ülkelerde gördüğü değişik şeyleri hep yerel ağızlardaki ya da yabancı dillerdeki adını da söyleyerek anlatır. Bir dilin tarihsel sözlüğü yapılırken sözcük ve deyimleri seçe seçe kullanan böyle bir söz ustasının eserindeki tanıklardan çok büyük ölçüde yararlanmak gerekir.“