Felsefenin yokluğunda 'Kültürlerarası Felsefe'

Çok uluslu şirketlerin, “standart kültürel ürünleri” ve “yaşam biçimleri”nin varoluşsal saldırısına uğrayan günümüz insanı, genellikle, kitle iletişim araçları vasıtasıyla maruz kaldığı şiddet karşısında 'bilinç kaybı' yaşıyor. Sıradan insanın hayatından akademiye uzanan toplumsal uzamda, egemenliğini gösteren kitle kültürü ekonomi-politiğin gölgesine girmeye zorlayan, kültür-sanat ve düşünce üzerinde düzleştirici bir hegemonya etkisi ortaya çıkarıyor. Yaşanan hayatların ne kadar sahici olduğu sorusunu sorabilecek zihinlerin beslendikleri kaynaklar üzerinde düşünürsek bütün yolların gayri ihtiyari bir şekilde belirli bir merkeze çıktığını görürüz: Batı. Oysa Batı düşüncesinin veya Batı Aklı'nın Aydınlanma'dan sonraki serüveninin 'öteki'ye karşı otoriter-dayatmacı olması sanıldığı gibi teoriden sapmanın değil, teorinin gereğiydi. Dolayısıyla tanrıyı yeryüzünden 'kovarak' insanı her şeyin ölçüsü ve ölçütü sayan “bu akıl” 'batı dışı'nda kalanlara yönelik kültürel, siyasal ve felsefi dayatmasını, bugün, daha sofistike yöntemlerle yaparken, aynı zamanda, yaşadığı krizleri de küreselleştiriyor. Ve fakat indirgemeci, mutlaklaştırıcı bu zihnin karşısında, kendi değerlerinden yola çıkarak, yeni bir dil kurabilecek imkanlara sahip “ötekiler” bir şey yapıyor -bir çaba gösteriyor diyemiyoruz. Kendi ülkelerinde kendi tarihsel, düşünsel ve felsefi birikimlerini göz ardı eden, hatta unutmaya ve unutturmaya çalışan, yeni kuşaklara aktar-a-mayan “öteki”ler, üniversitelerde ve liselerde okutulan kültür, felsefe ve düşüncenin -Batı'dan hareketle- müfredatını düzenlemekle meşgul. Açıkça ifade edecek olursak, Batı merkezli bu düşünce yapısını terk etmek - bu bakış açısını ters-yüz etmek gerekir. Emperyalizmin fiili anlamda sona ermesinden bu yana, tarihi girişimin tek merkezi, değerlerin tek yaratıcısının Avrupa olarak görülmesi, yeni bir düzlemde geliştirilebilecek faklı düşünme biçimlerinin fark edilmesini engelliyor. İnsanlığın ortak birikimi üzerine inşa edilecek küresel ahlak ve-ya bilgi girişimleri ütopik ya da sorunlu görünse de herkesin “ne” olduğunu bildiği bir evrende daha sağlıklı zihinlerin ortaya çıkacağı kuşku götürmez. Böylesi bir düzlemde karşımıza çıkan “kültürlerarası felsefe” kitabı bilginin arkeolojisine dair önemli detaylar sunuyor. Her bilginin ve felsefi düşüncenin kendi kültürel coğrafyasından ve anlam haritasından etkilendiğini örnekler üzerinden anlatmayı kendine dert edinen bu eserin yazarı; İslam, Çin ve Hint mağaralarının da kapılarını aralamaktan çekinmiyor.

Felsefenin ne olduğu ve hayatımızda nasıl yer işgal ettiği her zaman üzerinde düşünmeye değer sorular olmuştur. Yokluğu esnasında duyulan eksiklik ve varlığı sırasında duyulan tedirginliğin yol açtığı bocalamalar arasındaki gerilimle, neredeyse, özdeş hale gelmiştir, felsefe. Hele kültür sözkonusu olunca bu gerilimin giderek artması kaçınılmazdır. Felsefe bir yandan evrenselliğe uzanmaya çalışan bir tavra sahipken, diğer yandan, hemen her şey gibi bir de kültürel iklimin etkisi altındadır. Franz Martin Wimmer de, bu çalışmasında farklı kültürel yapıların felsefe üzerindeki etkilerinin bir bilançosunu çıkarıyor, denilebilir. Tekilliklerden ziyade çoklukların geçerli olduğu kültürel bağlamların felsefe kavrayışlarını ne şekilde koşullandırdığının örneklerle ortaya konduğu eserde; felsefenin Çin, Hind ve İslam coğrafyasındaki başlangıçlarını da inceleyerek “felsefe Batı'ya özgüdür” yaklaşımı sorgulanıyor. Kitabın birinci bölümünde felsefe - kültür - kültürlerarası fark; ikinci bölümde, kültürlerarası felsefe yaklaşımları; üçüncü bölümde, kültürlerarası perspektiften tarihsel bir konu olarak felsefe; dördüncü bölümde, yorum bilgisi ve disiplinlerarasılık; beşinci bölümde, normların evrenselliği: kültürlerarası felsefenin konusu olarak insan hakları ve altıncı bölümdeyse felsefenin Çin'de, Hindistan'da ve İslam'daki başlangıçları ele alınıyor.

“Kültürlerarası” perspektiften felsefeye giriş imkanı sunan kitap bu alana giriş yapmak isteyenler için yol haritası niteliğinde. Örneğin, belirli bir alanda pratik bir beceriye ya da teoriye girişin hedefi, giriş yapacak kişinin daha sonra bu alanda bir şeyler yapabilmek ya da en azından o alandaki başka kişilerin ortaya koyduklarını, eğitilmiş bir yargılama yetisiyle değerlendirebilmek açısından, eskisinden daha iyi bir durumda olmasını sağlamaktır. Bu kişinin söz konusu alanda kendi ilgilerinin nerede olduğunu ve kişisel olarak zayıf ya da güçlü yanlarının neler olduğunu keşfetmesi de bu girişe dâhildir. Ayrıca, söz konusu alandaki başarılı ve başarısız denemeler hakkında en azından bir kez bilgilenmiş olması da sağlanır. Bu durum yalnızca genel olarak felsefe için değil “kültürlerarası felsefe” için de geçerlidir.

Peki, kültürlerarası felsefe kavramıyla anlatılmak istenen nedir? Bu soruya Wimmer cevap veriyor: “Kültürlerarası yönelişli bir felsefe yapma programı çok kısa olarak iki noktada dile getirilebilir. Birincisi, felsefe yapmanın tarihine yeni bir bakış açısı geliştirmek gerekir ve ikincisi; felsefeye ilişkin sorularda, farklı gelenekler arasında, polilog olarak adlandırdığım biçimde tartışmalar gerçekleşmelidir; bunun temelinde, herhangi bir kültürel gelenekte felsefenin asla tek bir nihai kavram dili, tek bir anlatım biçimi ya da tek bir yönteminin var olmamış olduğu ya da halen var olmadığı gibi basit bir keyfiyet yatmaktadır. Felsefenin tematik sorularını öne sürülen her çözümden önce olabildiğince farklı geleneklerin gerçekleşeceği biçimde tartışmak gerekir. Bu da insanlığın düşünce tarihlerine yeni, merkezci olmayan bir bakış gerektirdiği gibi, tek tek geleneklerde geliştirilmiş bulunan kavramların ve yöntemlerin de görelileştirilmesini gerektirir. Üçüncü olarak da tüm tarafların, birbirlerini yalnızca tanımak istemekle kalmayıp ortak bir çabayla felsefe yaparak daha ileri bir adım atmaya ilgi duymalarını gerektirir. İlkin ve her şeyden önce kültürlerarası felsefe bir praksis sorunudur; bunun için ikili bir biçimde miniml bir kural formüllendirilebilir. Negatif formüllendirilişiyle bu kural şöyledir: ortaya çıkışında yalnızca tek bir kültürel geleneğe ait insanların pay sahibi oldukları hiçbir felsefi savı, iyi temellendirilmiş kabul etme. Aynı kuralı pozitif tarzda formüllendirirsek diyebiliriz ki; felsefi kavramlara ilişkin, mümkün olan her durumda, kültürleraşırı “örtüşmeler” ara; çünkü iyi temellendirilmiş savların birden fazla kültürel gelenekte geliştirilmiş olması olasıdır. Sadece bu minimal kurallara uymakla bile bilim, iletişim ve argümantasyon pratiğindeki davranışlar değişecektir…”

Öyle görünüyor ki, küreselleşen bir dünyada kültürel çokluğa maruz kalan bir 'felsefe'nin kendini kabul ettirmesinin tek yolu, çeşitli kültürlerin felsefi soru/n/larına cevap arayabilmesinden geçiyor. Farklılıklarla birlikte ve farklılıkların arasında felsefe yapmak! İşte 'Kültürlerarası Felsefe', farklılıklar çağında aralanacak yeni kapılar gösteriyor.