Herkesin 'yeni' yılı kendine

Saat kaç? Biri beş geçiyor.” “Yıl kaç? Sıfır yılını 2008 geçiyor.” Teorik olarak, saatin gördüğü işlev ile takviminki arasında pek bir fark yok aslında. İnsanoğlunun, deniz yolculuğu ve tarımsal ihtiyaçları için başlayan zamanı belirleme arzusu, sonunda bugün kullandığımız takvim ve saate gelmiş dayanmış.

Tamam, “zamanın izafiliği” derin, felsefî bir konu ama “pratikteki zaman”ın izafiliği de aslında had safhada. Bugün, “Noel, yılbaşı” vs. bağlamında “yeni bir yıla girme”nin olmazsa olmaz küresel bir ritüel haline dönüşmesi kimseyi yanıltmamalı. - Malûm; o çok “otantik” duran kırmızılı beyazlı “Noel Baba” figürü bile 1930'larda Coca-Cola reklamcılarının çiziktirdiği bir karikatür altı üstü. - Takvim ya da zaman birimi vadisinde “esamesi okunmayanlar” açısından işler yolunda gidiyor olsaydı; bugün, su dolu kovalarla belki bir ağustos sıcağında dev kovalardan akan suları seyrederken ya da tuhaf binaların damlarına çıkmış gökyüzünü gözleyen tuhaf adamların “yeni yıl geldi” nidalarını bekliyor olabilirdik “yılbaşı” adına. Nitekim, Eski Mısır'da kaplardan kaplara akan sularla zaman ölçülmeye çalışılıyordu. Ancak parabolik eğiklikte duvar yapabilmenin zorluğu nedeniyle zaman, hiçbir zaman doğru ölçülemiyordu. Bir ara firavunlar yıldızları gözleyerek zamanı belirleme işine kafayı takmışlardı. İp, kazık, çekiç elde, bir acaip zaman ölçme yöntemleri vardı taife-i firavunun.

Altın Kitaplar'ın 1983 baskısı Bilim Teknik ve İcatlar Ansiklopedisi'nde yazdığına göre; tarihin çok eski çağlarında zamana kafa yoranlar, “bu şey”in üç doğal yolla ölçülebileceğini anlamışlardı. Güneş'in doğup batmasına göre “gün”ü, Ay'ın hareketlerine göre “ay”ı, Güneş'e göre de “yıl”ı ölçebiliyorlardı. Ayın, yılda “12 ile 13 arası” defa dolunay haline gelmesi de eski insanlara “12 bazlı” hazır bir periyot sağlamıştı zaten. Saatle 12 arasındaki bağ da bu aşinalıktan kaynaklanıyordu. Sümerler günü, üçü gündüz ve üçü de gece olmak üzere altı dilime bölmüşlerdi. Daha sonra bir daha böldüler, önce 12'yi; bir daha böldüler, nihayet 24'ü buldular. Gün içindeki pratik gereklilikle yıl içindeki 12 alışkanlığı buluşmuştu böylece. Ama bunun da etkilendiği bir unsur vardı. Tarımda zamanın doğru kullanılmasının gerekliliği bugün de tartışılmıyor, 4 bin yıl önce de tartışılmıyordu. Bu; hem doğru, verimli ürün almak açısından hem de “tanrılara” doğru zamanda şükran sunmak için önemliydi. Meselâ, Babil'de tarım rekoltesinin ortaya çıktığı günlerde yapılan dinsel / ziraî şenlikler, aslında yeni bir yılın kutlamalarıydı da. Ancak o devirlerin şartlarında zamanı hassas ölçmenin çok zor olması nedeniyle sık sık karışıklıklar olurdu. Gerek Mısır'da gerekse Babil'de bu sıkıntılı durum, kralın “takvime ay eklemesi ya da çıkartmasıyla” aşılmaya çalışılırdı.

Karışık takvim hesaplarına göre bir ayın 26,5 gün, yılın da 365,2 gün olduğunu birileri bulmuş. Tabiî hesaplamalardan çıkan sonuç böyle buçuklu olunca da “ortalama yıl, gün” gibi kavramlar kullanıma girmiş. “Artık yıl” kavramı da buradan doğmuş. Bugünkü kullandığımız takvimlere damgasını vuran isim ise Sezar. M.Ö. 46 yılında Julius Caesar, yılın 12 aya bölünmesini emretmişti. “Talimatına” göre, bu ayların her biri 30 ya da 31 gün olacaktı. Yalnız şubat ayı 29 gün olacak, dört yılda bir ise 30 güne çıkacaktı. Daha sonraları şubattan bir gün alınarak ağustosa eklendi de şubat 28'de kaldı, sadece dört yılda bir 29 oldu.

Bu takvim, Julius Takvimi, asırlarca aksamadan yürürken, bazıları takvim yılı ile güneş yılı arasında 10 günlük bir fark meydana geldiğini fark etti. Bunun üzerine Papa XIII. Gregoire da, 1852 yılında farkı kapatmak için “takvimi 10 gün ilerletti”. Yetmedi, bu aksaklık bir daha tekerrür etmesin diye takvimin orasıyla burasıyla da oynadı. Sonu sıfırlı biten yılların dörde bölünememesi halinde “artık yıl” işleminin uygulanmayacağına hükmetti, falan, filan… İşte, şimdi masamızdaki, duvarımızdaki Yeni Şafak Pazar'ın sol üst köşesindeki takvim bu takvimdir, Gregoryen Takvim. Bu takvimle güneş yılı arasında 26,3 saniyelik bir fark vardır ama n'apalım, Papa da bu kadarını hesap edebilmiş.

Bizler de, yani Müslümanlar, Peygamber Efendimiz'in Mekke'den Medine'ye Hicret edişini takvimimize başlangıç kabul etmişiz. Ribat dergisinden Musa Gün'ün anlattığına göre; Hz. Ömer zamanında Hicretin 17'nci yılında alınan bir kararla Hicretin olduğu sene Hicri Takvimin birinci yılı ve o yılın Muharrem ayı da Hicrî Kamerî takvimin yılbaşısı kabul edilmiş. Bu takvim, ayın dünyanın etrafında dönüşüne göre tanımlanıyor. Uygulamada bilinen Hicrî-Kamerî takvim bu. Oruç, zekât vb. dinî mükellefiyetlerde kullandığımız Hicrî takvim ise “Ay Takvimi” diye de anılıyor. Buna göre bir ay: 29.5 gün, bir yıl da: 354 gün. Güneş takviminden 11 gün eksik olduğundan da her yıl bir öncekinden 11 gün geri kayıyor. Böylece dünyanın her yeri için, oruç gibi ibadetler devamlı farklı günlere rastladığından eşitlik sağlanmış oluyor.

Başta da dedik ya, bu takvim, sene, yılbaşı işleri fena halde izafî şeyler. O yüzden; vakayı abartmadan, “mutlak Noel kutlamaları” moduna girmeden, “bir kavme benzeyen ondandır” ilahî ihtarını akıldan çıkarmadan, hele hele normal zamanlarda kerih olan şeylerin yılbaşında da kerahatini -elbette- koruyacağını unutmadan olup bitene sakince bakıp, “zamanın cilveleri” deyip geçmek en iyisi.

Takvimin eski devirlerde “kralın keyfine” göre uzayıp kısaldığından sözetmiştik. Ama bizim “aslan sosyal demokratlar” bunun bir örneğini modern zamanlarda da sergilemişlerdi. Erbakan Hükümeti'ni 1997 yılında “Laiklik, Atatürkçülük karşıtlığı” iddialarıyla yıkanlar, doğal olarak bu kavramlarda ne kadar ileri düzeyde olduklarını göstermenin peşindeydiler. Anasol-M Hükümeti'nde Kültür Bakanı olan İstemihan Talay da, şöyle “Atatürkçülüğünü ispat edecek” bir icraat arıyordu. Buldu da. Baktı, bakanlık takvimlerinde Atatürk resmi yok, hemen talimat verdi, böyle bir takvim basılması için. Ama ortada “küçük bir sorun” vardı, tarih Haziran 1997'ydi. Yılmadı. “Olsun” dedi, “yapıverin bir 18 aylık Atatürkçü takvim.” Tuhaf takvim şöyleydi: Temmuz 1997'de başlıyor, Aralık 1998'de bitiyordu. Muhtemeldir ki, Talay'ın takvimi o mizanpajıyla dünyadaki ilk ve tek “18 aylık takvim”di.

Eski Yunan'da sütunun gölgesi adımlanıyordu. Yazar Aristofanes, randevularını böyle verdiğini yazar: “Gölge on adım boyu olduğu zaman.” Hava bulutluysa buluşamıyorlardı zahir. / Hint fakirleri ise ellerinde bir asa taşırlardı. Asanın sap kısmında 8 ayrı çubuk bulunur, bunların gölgesine göre de zaman tayini yapılırdı. / Babil'de su saatlerini (kovalarını) boşaldıkça dolduran rahipler her defasında bunu şehir halkına bağırarak duyururlardı. Bu iş günde altı defa olurdu. / Eski Mısırlılar ise su yerine süt kullanıyorlardı. Bir tapınakta toplanan “360” rahip önlerindeki küpü sütle dolduruyor, bu küp de ancak 24 saatte boşalıyordu. / Ortaçağ'da bir papaza “Saat kaç?” diye soran misal, “İki mum” cevabı alırdı. Ebatı sabit mumlar, zamanda da sabitliği sağlıyordu. / Halife Harun Reşid'in Fransa Kralı Şarl'a gönderdiği otomatik su saatini gören Fransızlar, satin mükemmel çalışmasını “içinde cin var”la açıklamışlardı.