Hoş geldin ey şehr-i “yaz” Ramazan'ı

Her yıl 11 gün erken başlaya başlaya gelip yaz mevsiminin tam göbeğine, Ağustos ayına, oturdu mübarek Ramazan. Günlerin erkenden bittiği, açlık ve susuzluğun fazla zorlamadığı, uzun kış gecelerini şenlendiren Kış Ramazanları gitti, yaklaşık 18 saat boyunca bir şey yenmeyecek, hadi yemekten geçtik, boncuk boncuk terleten güneşin altında bir bardak soğuk su içmeyeceğimiz Yaz Ramazanları geldi. Uzunca bir dönemdir Kış Ramazanı yaşıyorduk, bu nedenle genç kuşak yeni yeni tanışıyor Yaz Ramazanlarıyla. Daha yaşlılarımız ise tecrübe etmişlerdi yaz sıcağında oruç tutmayı. Sosyal hayatımızı derinden etkileyen Ramazan elbette edebiyatımıza da yansıdı. Biz de Kitabevi Yayınları'nın Ramazan kitabından Yaz Ramazanlarının edebiyattaki izlerini takip ettik. Rengarenk fenerlerle bezenmiş bahçelerdeki, her kesimden insanı aynı sofrada buluşturan, çeşit çeşit çorbaların, böreklerin, tatlıların bulunduğu iftarlarının, sonrasında uzayıp giden kahve ve nargile sohbetlerinin, teravihlerin keyifli kalabalığının, şen eğlencelerin, yetimlere, düşkünlere, fakirlere uzatılan yardım elinin izini sürdük.

Önümüzdeki on gün Ramazan'a alışmaya çalışmakla geçecek. Ercümend Ekrem Talu Ramazan acemiliğini şöyle anlatıyor: “Ramazan'ın birinci günü daima halkta bir acemilik olur. Orucun kendine mahsus tiryakiliği, neşesi, sekri ile henüz ülfet etmeyen vücutlar, dimağlar biraz zahmet çeker. Sabahleyin eyyam-ı adiyede böyle adet edindiği için erkenden yataktan fırlayıp, tam başı ucundaki tütün paketine sarılırken: - Efendi ne yapıyorsun unuttun mu? ikazıyla kendine gelenler mükeyyifâttan, dalgınlıkla vakitsiz evden çıkıp da sair günler mutad olan süratte dairesine varan ve kapıyı kapalı bulunca aklını başına toplayanlar; tramvayda sigarayı ağızlığa takıp tam kibriti çaktığı sırada yanında oturan hocaefendinin dik dik bakışından mütenebbih olanlar, burnunu silmek için mendilini ararken cebinde bulduğu eskiden kalmış bir tek kebap fındığını ağzında çiğneyip yutacağı esnada kaldırım üstünde duran simitçinin: -Ramazaniyelik, sıcak, sıcak!.. avazıyla oruçlu olduğunu hatırlayanlar, hep bu mübarek ilk günde sık tesadüf olunur şahsiyetlerdir.” Ercüment Ekrem Talu, yaz günlerinde oruç tutmanın zorluğundan da şöyle bahsediyor: “Bu mevsimde oruç tutmak gerçi biraz güç oluyor. Günler uzun, havalar sıcak. Lakin bu şeriat dahilinde fariza-i sıyamı ifa etmek herhalde daha ziyade makbuldur.

Roman ve öykü yazarımız Refik Halit Karay ise Yaz Ramazanları ile Kış Ramazanlarını şöyle karşılaştırıyor. “Annemin Kış Ramazanını Yaz Ramazanına tercih ettiğini iyice hatırlıyorum. Kışın günler kısadır; insan bir de bakar, top vakti yaklaşıvermiş. Halbuki yazın, hararetten bunalmanızı, dudaklarınızın susuzluktan böcek kabuğu gibi kaskatı kesilmesini bir tarafa bırakınız, bir türlü akşam olmak bilmez ki... Allah iş, güç sahibi olanların yardımcısı olsun. Yaz Ramazanını sevenler de şöyle derlerdi: gündüzün zahmet çekilir ama kırda, bahçelerde kurulan sofralarda oruç açmak pek hoştur. İftar masası salatalarla, cacık ve domatesle, şeftaliler, karpuzlar kavunlarla daha renkli, daha iştah çekici ve keyifli olur.”

Semih Mümtaz Osmanlı Ramazanlar'ını anlattığı kitabında Sadrazam Büyük Fuat Paşa'nın Çubuklu'daki yalısında yaza denk gelen Ramazan akşamlarında kurulan iftar sofralarını anlatıyor. “İftar sofraları bahçede hazırlanır, bahçede yemek yenir, bahçede namaz kılınırdı. Ağaçlar donatılırdı, rengarenk fenerler ortalığı nurlandırırdı. Hatta ağaçlar arasında mahyacıklar kurulurdu, güzel dualar ve güzel beyitler yazılırdı. Büyük halılar, uzun namaz seccadeleri bahçenin bir tarafını kaplardı. Bir tarafı da kafesli paravanlarla tefrik olunarak kadınlara tahsis olunurdu. Teravih namazı bu mahalde ilahilerle kılınırdı. Ezan da bahçede okunurdu ve misafirlerin abdest tazelemeleri için gümüş leğenlerle ibrikler emre amade bulunurdu.

Mizah olmazsa Ramazan geçer mi? Faik Reşad şu espriyi nakletmiş. “Derviş Ahmet oruçlu imiş, hem de niyeti kavi oruçlu imiş. Yaz, sıcak. Tekkenin duvarı yıkık. Çare yok yapacak. Tam öğle güneşinde tab ve takati kesilmiş. Hararetten dili kurumuş. Maşrapayı küpe daldırdığı gibi dudak kenarlarından akıta akıta içmiş. Bir ses duymuş. -Ne yaptın be? Ramazan! Yangınını teskin etmekten gelen büyük bir hazla şöyle demiş. -Evet Ramazan biliyorum; fakat bu mübarek her sene gelir. Derviş Ahmet ise bir defa.”

Ramazan deyince eğlencesiz olmaz tabi. Yazın uzun günleri tiryakiler için zordur ve bu da bir eğlence malzemesidir: “Bir kere tasavvur olunmalıdır ki ramazan belki Yaz Ramazanı. Günler on sekiz saat. Hava sıcak. Akşam üzeri saat on bir. Sıyam hali. Afyon neşesizliği. Tiryaki dünyasını kaybetmiş bir halde. Zenbilini arkasına vurmuş. Başı göbeğine kadar inmiş evine gidiyor. Kahveci kalfası muzip değil mi ya! Elinde teneke kova, kahvehanenin önünü sularken bir de tiryaki iki kat olmuş geliyor. Kalfa bunu gördüğü gibi çocuktan muzip olmaz mı! Tamam bizim baba tiryaki kahvehanenin önüne gelir gelmez o koca teneke kova kahveci kalfasının elinden kaldırımların üzerine şangur şungur bir fırlarsa tiryaki ne hal kesbeder? Tiryaki kavuk bir tarafa, zenbil bir tarafa, elinde değnek bir tarafa! Bet beniz kül gibi, kendi bir tarafa! Zavallının haline ister ağla ister gül!" Mehmet Tevfik'in anlattığına göre Ramazan eğlencelerinden biri de buymuş.