Kapitalizmin merkezi köle pazarı

Küreselleşme söylemlerinin üst seviyede tartışılmaya başlandığı yıllarda yani 90''larda, 11 Eylül sonrası dünya sisteminin öncülü denebilecek zihinsel hazırlıklar, yeni doktrinler, fikri zeminler de inşa edilmeye başlanmıştı. Sadece Medeniyetler Çatışması ya da Tarihin Sonu tezleri ile değil, kapitalizmin yaygınlaşarak iktisadi ve siyasi zeminden kültür üretimine geçmesiyle dünyada küreselleşme başlığı altında kapitalizmin ''geri döndürülemez'' zaferi ilan edilmişti. Batıda sadece liberal ya da Neoliberaller değil Marksist, sosyal demokrat ve sol liberal kesimlerin hemen tümü kapitalizmin kesin zaferi üzerinden söyleyişler geliştirmeye başlamıştı bile.

20. asır kapitalizmin zaferini ilan ettiği, Soğuk Savaş sonrası şartların ikame edildiği uzun bir yüzyıldı. Siyasal bağlamın ötesinde küreselleşme kavramıyla kapitalistler, kültür ve gündelik hayatın akışına yön verme bakımından da kapitalizmin ''yaygınlığını'' göstererek yeni bir iktidar algısı kuruyorlardı. Özgürlük, bireysellik, seçme ve tercih etme çoğulculuğu, folklorik çok seslilik hatta dinsellik gibi görece özerk alanları vadeden küreselleşme kapitalist iktidarın serbestiyetle kurulmuş demir yumruğunu işaret ediyordu. Adı Neoliberalizm olan yeni kapitalist doktrin tüm ''karşı dalgaları'' dozajını kendi belirleyebildiği bir sistemin içine nihayet yerleştirebilmişti.

Michael Mann''ın Açılım Kitap''tan çıkan Yirmibirinci Yüzyılda İktidar kitabı iktidarın ve kapitalizmin alt yapısını incelerken onun 20. yüzyıl köklerine değinerek yeni yüzyıldaki durumunu inceler. Sanayi kapitalizminden itibaren iktidarın, iktisat ve siyasanın gelişimine atıfta bulunan kitap kapitalist yeni düzenin iktidar algısının farklılaşmasını ele alır.

Kapitalizm 20. yüzyıldaki yapısından tamamen farklılaşırken, yeni yüzyıla önemli miraslar da bırakmıştır. İktidar artık kapitalizmin belirlediği dinamikler üzerinden gelişir. Mann yeni dönemde kapitalizmin sadece iktisadi ve siyasi değil toplumsal iktidarın da kaynağı haline geldiği vurgusu üzerinden tezlerini geliştirir. Onun ideolojik, iktisadi, askeri ve siyasi iktidar kaynakları kapitalist sistemde bir anlamda meczolmuştur. Böylece kapitalizm farklı iktidar kaynaklarını merkezileştirip birleştirirken ortaya yeni bir iktidar anlayışı koyar.

Küreselleşme, finans kapital ya da Neoliberal sistemi de kapsayan yeni iktidar alanının genel adıdır. Bu bakımdan Mann''a göre küreselleşme üç önemli düstur geliştirerek hem kapitalizmi mutlaklaştırır hem yeni iktidar vurgusunu ortaya koyar: ''kapitalizmin küreselleşmesi, ulus – devletin küreselleşmesi ve ilk küresel imparatorluğun, Amerika İmparatorluğu''nun ortaya çıkışı.''

Küreselleşme yorumcularının yanıldıkları noktayı Mann tashih eder, kapitalizm ve küreselleşme ne ulus devletlere ne imparatorluğa ne de kapitalizme rahmet okumaktır; tam tersine her üçünü de kapsayan bir genişlemedir. Mann''ın kitabı yeni dünya sisteminin kodlarını vermesi bakımından hayli önemli değinilere yer verir. ABD''nin 2. Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkması ve yeni bir bakış açısıyla kapitalizmi, dolayısıyla dünya sistemini rehabilite etmesi küreselleşmenin kaçınılmazlığını göstermekteydi. Mann, ABD''nin bu ''küresel İmparatorluğu''nun uzun sürmeyeceği kanaatindedir.

Mann, iktidarın yeni biçiminin kapitalizm ve toplumsallaşmayla ortaya çıkan yönünü vurgularken yine aynı yayınevinden çıkan Maurızıo Lazzarato''nun Borçlandırılmış İnsanın İmali kitabı da bu iktidarın iktisat üzerinden kurumsallaştırmasını izah eder. Yazarın yeni insan vurgusu 1970''lerde kapitalizmin kendini yenileyip Neoliberalizm olarak tanımlamasını içeren dönem üzerinedir. Neoliberalizm esasında piyasa üzerine tesis ettiği nizam ile dünyadaki tüm insanları ''kriz'' korkusu üzerinden yeni bir aidiyet kanalı açar. Kriz korkusunun nedeni ise Neoliberal bolluğun, görece refah ve tüketim imkânlarının artışını getiren ''borçlandırılma''dır.

Lazzarato, yeni kapitalizmi ya da Neoliberalizmi tanımlarken, ''borçlandırılmış insan'' üzerinden yeni iktidar ve toplumsallık fikrine ulaşır. Kredi ya da borç ilişkisi, alacaklı – borçlu denklemi sadece bu iki taraftan oluşmaz tüm insanlığı, sistemi etkileyen toplumsal, siyasal ve iktisadi iktidar fikrini belirler. Burada yazarın vurguladığı Neoliberal ''ulaşma'' fikri, tüketim nesnelerine, güzel ve yeni olana erişim bir özgürlük getirirken asıl olarak bireyi kıstırır, özgürlüğünü sınırlar: ''Borçlu ''özgür''dür ama eylemleri, davranışları sözleşmeyle altına girdiği borcun tanımladığı çerçevenin sınırlarında kalmak zorundadır.'' Lazzarato yeni iktidar ilişkisi konusunda gayet net ve serttir: ''Eskiden cemiyete, tanrılara, atalara karşı borçluysak da artık Sermaye ''tanrı''sına borçluyuz.''

Hangi iktidar olursa olsun, korku ve vicdan azabı üzerinden denetim sağlar. Bu bakımdan Neoliberalizm ve borçlandırma ilişkisinin daha genelinde finans kapitalizmin üretici, ücretli ve tüketicilerin ''aynılaşması'' iktidar kurgusunun ''kendiliğinden'' yürümesine yardımcı olur.

Finans üzerinden kurulan iktidar yapısı, gelecekte alternatif düşünme yollarının önünü açar mı, açmaz mı? Borçlandırılma, kredi ve özgürlük talepleri bir aşamada kendiliğinden çözülür ama kapitalizmi bir tahakküm ve iktidar mekanizması olarak görmedikçe aktif bir zihin, muhalif bir mensubiyet zemini bulunamayacak gibi görünüyor.

Michael Mann

John A. Hall, Yirmibirinci Yüzyılda İktidar

Açılım Kitap,

180 sayfa