Kuzey Kıpçak Türkçesi'nin en önemli eserlerinden, 'Codex Cumanicus – Kumanlar'ın Kitabı' ilk kez günümüz Türkçesi'yle yayınlandı. İtalyan ve Almanlar tarafından 700 yıl önce Latin harfleriyle yazılan ilk Türkçe eser olan 1080 sayfalık sözlükte bilmeceler, dini terimler, eşya isimleri ve vaazlar yer alıyor.
Codex Cumanicus, 13. yüzyılda Kumanlar ile Venedikli tüccarların ticaret yapabilmesi ve Almanlar'ın misyonerlik faaliyetlerini yayabilmesi için hazırlanan iki ayrı kitabın birleşiminden oluşuyor. Tek nüshası İtalya'daki Venedik Saint Marcus Kütüphanesi'nde muhafaza edilen ve 1880 yılında Macar Comes Geza Kuun tarafından ciltlenen eser Prof. Dr. Mustafa Argunşah ve Doç. Dr. Galip Güner'in titiz çalışmasıyla günümüz Türkçesi'ne kazandırıldı. Latince, Farsça ve Kumanca Türkçesi'nde 3 farklı dilden metinlerin yer aldığı bu sözlükte kelimeler, bilmeceler, dini terimler, ilahiler ve vaazlar bulunuyor. Argunşah, “Kitapta 47 adet bilmece, bazı kelime listeleri ile 'anlamak' fiilinin bütün çekimlerinin yer aldığı iki sayfalık bir gramer de mevcut. Bu bilmeceler aradan yedi yüz yıl geçmiş olmasına rağmen Türk dünyasının birçok yerinde hâlâ biliniyor" dedi.
Sözlüğün Türkçe tarihi açısından önemine değinen Argunşah, "Çalışma aynı zamanda sözlü kültürümüzün paha biçilemez bir örneği. Günümüzden 700 yıl önce Latin alfabesiyle yazılmış Türkçe metinler var. Batılılar tarafından hazırlanmış ve bugünkü gramerlere çok benzer, Türkçe'nin fiil çekimlerini bütün teferruatıyla veren listeler yer alıyor. Ayrıca yine kültür tarihimiz açısından çok değerli kelime listeleri var” diyor. Codex Cumanicus'ta Farsça ile Kumanca'nın paralel ilerlediğini görüyoruz. Madde başları Latince'ye göre dizilmiş, önce Farsça, sonra Kumanca karşılıkları verilmiş. 40 farklı başlıkta kelime listelerinin yer aldığı eserde yiyecek içecek isimlerinden meslek adlarına, hayvan koşumlarından maden adlarına, dinî terimlerden mutfak eşyalarına kadar yüzlerce kelime yer alıyor.
Türkiye'nin Türkoloji alanında merkez ülke olduğuna dikkat çeken Argunşah, “Dünyadaki Türkoloji merkezlerinin çok iyi bildiği bu muhteşem kitabı biz kıyısından köşesinden biliyoruz” diyor. Tek nüshası 1362'de Venedik Saint Marcus Kütüphanesi'ne bağışlanan eser halen daha burada yer alıyor. Kitap hakkında yapılan bütün araştırmaları tarayan Argunşah ve Güner, Memlük Kıpçak Türkçesi'nden yararlanıp bu alanda çalışmaları bulunan Drimba, Kemal Aytaç, Garkavetz ve Bodrogligeti gibi isimlerin eserlerine de başvurmuş. Latin alfabesinin gotik harflerinin okunuş zorluğu, daha önceki çalışmaların yetersizliği ve eldeki tek nüshanın yıpranmış olması sebebiyle 'Kumanlar'ın Kitabı' üzerine yapılan çalışmalar sınırlı sayıda kalmış. Almanca ve İtalyanca olmak üzere iki bölümden oluşan kitap hakkındaki çalışmaların hepsi Almanca bölümü üzerine yapılmış. Bununla beraber İtalyanca bölümün çeviri yazılı metni de ilk defa yayınlanmış oluyor.
Kitapta bugün hala kullanılan bilmece ve atasözleri de yer alıyor. Hem orijinal metinleriyle hem de günümüz Türkçesi'yle yayımlanan bilmecelerden bazıları şu şekilde sıralanıyor: “Kış mevsiminde kara kula (köleye) döner: Baca” “Yeşil oğlağım uzun ipte semirir: Kavun”, “Tek sadağım, sayısız okum: Gök ve yıldız.”Atasözlerinden bazıları ise şöyle: “Boguzgur bolmagıl: Obur olma”, “Erinçek bolmagıl: Üşengeç olma”, “Künüçi bolmagıl: Kıskanç olma”
