Medreselerde çay, sanat ve sohbet var

Bugün de Blduğu gibi İstanbul, Osmanlı''nın bilim, eğitim ve kültür merkeziydi. Aslında bugünkü vasfını da o günlere borçlu. Osmanlı''nın İstanbul''u nasıl bir başkent yaptığını bugün bile etrafımıza baktığımızda kolayca görmüyor muyuz zaten?

Osmanlı Mimarisi dediğimizde hepimizin gözüne çarpan, muhteşem güzellikteki camiler olur. Bir de Osmanlı''nın son döneminde sayıları artan saraylar belki. Oysa İstanbul''da inşa edilmiş ve bugüne gelebilmiş medrese sayısı neredeyse cami sayısı kadar var. Ben altmışa yakın medresenin bilgisine ulaştım, bu medreselerin pek çoğu camilerin külliyesi içinde zaten. Bugüne gelebilmiş medreseler, günümüzde farklı işlevler üstlenmiş durumda. Pek çoğu çeşitli vakıflar eliyle, bugün de eğitime hizmet etmeyi sürdürüyor. Bazısıysa turistik amaçlı mekânlar haline gelmiş.

Biz İstanbul üçlemelerinde bu kez üç medreseyi konu alalım dedik. Ama gördük ki anlatacaklarımızı üç medreseyle sınırlamak gerçekten ''sınırlamak'' olur. Öyle çok medrese var ki kendisinden söz edilmeyi hak eden. Kendi sınırlarımız dolayısıyla bugün üç medreseyi yazacağım, ama önümüzdeki zamanda mutlaka bu konuya yeniden döneceğim. İşte ilk üç İstanbul medresesi:

Çorlulu Ali Paşa, paşa doğup paşa büyümüş bir soylu değildi. Çorluda çiftçilik yapan, mütevazı bir ailenin çocuğuydu. O da sonradan İstanbul''un en güzel yerlerinden birine yaptıracağı medrese gibi bir medresede okumuş, yetişmiş, kumandan olmuş, hatta kapıcıbaşının evlatlığı olarak girdiği sarayda sadrazamlığa (baş vezirlik) kadar yükselip, üstelik de hanedana damat olmuştu. Ne var ki hikâyesi başladığı gibi bitmedi; onu kendi eliyle saraya hem sadrazam hem de damat yapan Sultan III. Ahmet, önce sürgüne gönderdi, sonra da bir fermanla idam ettirdi.

Çorlulu Ali Paşa, hem ibadet edilsin hem de kendi ailesi gibi imkanları kısıtlı ailelerin çocukları okusun diye Beyazıt ile Çembelitaş arasına bir cami ve yanına da içinde medrese de bulunan bir külliye inşa ettirdi. Külliye de Ali Paşa gibi en görkemli zamanını yaşadı Osmanlı döneminde. Sonra, belki idama mahkûm edilmedi, ama tıpkı banisi gibi sürgün edildi hayattan. Çorlulu Ali Paşa''nın bu kıymetli emaneti, cumhuriyet ilan edilip, medreseler kapatılınca asli görevinden uzaklaşıp, turistik bir mekâna dönüştü. Ama o sanki bundan pek şikayetçi değil gibi. Renkli kalabalığını sakinleştiren bir huzur mekanı adeta. Duvarlarına çakılan kilimleri, tavanlarından sarkan birbirinden renkli lambaları, kahve kokusuna karışmış nargile dumanlarıyla dünü bugüne mi taşıyor, bugünü sakinleştirmeye mi çalışıyor bilemediğimiz bir muamma sanki.

Bilmem, kaçınızın yolu düşmüştür, kaçınız ağır nargile kokusuna rağmen o huzura ortak olmuşsunuzdur, ama nargile kokusuna tahammülü olmayan ben bile o civardaysam, uğramadan, bir bardak çay içmeden geçemem. Çünkü her uğrayışımda bana Ali Paşa''nın hüzünlü hikâyesini anlatır. Bir de kendisi bu hayattan sürülmeden önce çocuk sesleriyle çınlayan duvarlarının bugün utanır gibi kilimlerle örtülmesini görmemi ister sanki.

Yine Tarihi Yarımada''da, yine Ayasofya''ya yakın bir mahaldeyiz ve bu kez şöhretli bir medresenin kapısından içeri giriyoruz. Şöhreti nerden mi geliyor? Tabii ki mimarından; bir Mimar Sinan eseriyle karşı karşıyayız. Dar bir koridor gibi geçilen çıkmaz sokağın son bulduğu avlunun hemen girişinde de büyük mimarın bir büstü konulmuş, mimarına saygının bir ifadesi olarak. Bu üç medreseyi seçerken elbette ki hikâyelerindeki ortak payın hüzün olduğunu öngörememiştik, ama gördük ki her üç yapının inşası, banisinin hüzünlü hikâyesini taşıyormuş.

Kanuni döneminin Bâbussaâde ağalarından Cafer Ağa''da hayrı dokunsun diye bir medrese inşa ettirmek ister; şanı yürüsün diye de bunu Mimar-ı Azam Mimar Sinan''a sipariş eder. Ancak medresenin tamamlanmasını göremeden, hayata veda eder. Cafer Ağa yaptırmak istediği medresenin tamamlanmasını göremez ama kardeşi Gazanfer Ağa onun hatırasına sahip çıkar ve inşaatın tamamlanmasını sağlar.

Bugün medrese, eğitim işlevini sürdürüyor. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 1985''te devraldığı medresede Osmanlı el sanatları eğitimi veriyor. Osmanlı sanatına tutkun, genç yaşlı pek çok kişi, bir odasında tezhip (süsleme), bir odasında çini, bir diğerinde kuyumculuk öğreniyor. Medresenin avlusu ve revakların altı da aynı zamanda çay kahve servisi yapılan bir güzel mekân. Burada geçireceğiniz birkaç saatle derin bir geçmişe yolculuk yapacak, koca şehrin hayhuyundan kurtulup kaybolacaksınız. Öyle, hafta sonu yazısına iliştirilmiş klişe bir ifade

olarak okumayın; kutsal mekânlarla çevrili, sanki saklanmış gibi, gözden ırak ama gönle yakın bir huzur mekânını tavsiye ediyoruz size.

Osmanlı bir vakıf devletiydi. Peki, cami, medrese gibi vakfiyeleri sadece hanedan üyeleri ve paşalar mı yaptırırdı? Elbette değil, sarayda görev alan, bugünün deyimiyle yüksek bürokratlar ve hatta şeyhülislamlar da çok sayıda vakıf eser bırakmıştır. Bunlardan biri de Şeyhülislam Cedid Mehmed Efendi''ydi.

Mehmed Efendi''nin hikâyesi de hüzünlüdür. 1695''te Sultan II. Mustafa tarafından şeyhülislamlığa getirilir, ancak aynı yıl azledilir. 1703''te bir kez daha şeyhülislamlık makamı verilir, ancak yine birkaç ay sonra tekrar elinden alınır. Sebebiyse sarayın hoşuna gitmeyecek fetvalar vermesidir.

O yıllarda, Sultanahmet Camii ile Ayasofya arasında, Hürrem Sultan Hamamı''nın hemen yan tarafında bir medrese inşa ettirmek ister. Vakfiyesine de ''Medresemin müderrisini Şeyhülislam atasın. Öğrencilere günlük üçer akçe yevmiye verin'' yazdırır. Şeyhülislamlıktan azledilmiştir ama medresesini yine yerine geçen şeyhülislama emanet etmiştir. Medrese bitmeden Bursa''ya sürgüne gönderilir. O yüzden inşaat da bitmemiştir, bir kitabesi de yoktur. Avlu revaklarının sütun başlıklarından yalnızca birinin işlenip, diğerlerinin eksik bırakılmasından, bu hüzünlü hikâyeyi bugün bile görmek mümkün.

Mehmet Efendi''nin medresesinin odaları diğer medreseler gibi revaklarla avluya açılıyor. Avlunun ortasında ise küçük bir kuyu, kuyunun arkasında da üç musluklu küçük bir çeşme var. Medrese şu anda Turing Kurumu tarafından İstanbul El Sanatları Çarşısı adı altında hizmet görüyor. Banisinin vakfiyesine yazdırdığı şartlara sadakat gösterircesine bir ciltleme ustası, medresenin bir odasında özenle kitapları ciltliyor, bir diğer odasında bir çini sanatçısı hanımefendi şevkle seramiklere desenlerini yansıtıyor. Bir başka odasında desen desen ebrularını duvarlara asmış bir başka sanatçı. Burası bir çarşıdan ziyade müze gibi; Kültür Bakanlığı envanterinde de günümüzdeki işlevi müze olarak kaydedilmiş.

Çok keyifli bir gezi olacak sizin için. Sultanahmet Camii, Ayasofya, Topkapı Müzesi gibi görkemli anıt yapıların arasında mütevazı yapısıyla gözünüze pek bir küçük görünecek, ama içine girdiğinizde keyif ve huzurla dolaşacağınızdan emin olabilirsiniz. Görmezseniz de eksik kalırsınız, haberiniz olsun.