Nietzsche: Hakikatin sınırından uçurumun kenarına

Felsefe öncelikle bulunduğu çağı; çağın niteliklerini, insan gerçekliğini, oluşu, olanı, Varlık'ı gözler ve çözümler. Geleceğe kalan, hala okunan, sonraki nesillerde bile derin etkilerde bulunan filozoflar zamanın ruhunu, günün insanını çok keskin bir gözlem gücüyle izleyip çözümlemiş kimselerdir. Çağının anatomisini çıkarmak filozofun en birinci vazifesidir. İsabet gücündeki yükseklik zekanın yanında kırılgan bir hassasiyete de bağlıdır. Ya güçlü sarsılmaz bir irade ya da insanlarla ilişkileri sorunlu, meselelerle arasındaki bağ sallantılı olan filozofların çözümlemeleri bir şekilde isabetli oluyor. Varolanın ve meselenin özüyle kurdukları bağlantı, yüksek bir hakikat özleminin doğurduğu dindirilemeyen şüphe atakları bu başarıda etkili.

20. asrın büyük filozofu Nietzsche sistematik bir düşüncesi olmamasına, şiir ve aforizmaya yatkın üslubuna, yüksek lirik bir hayat yaşamasına rağmen geçtiğimiz asırdan bugüne süregelen felsefeye doğrudan etki etmiş, yargılarıyla dönüm noktası olabilecek vurgularda bulunmuştur. Nietzsche'yi sadece 'aykırı', 'delilik sınırında' gibi ifadelerle marjinal filozof haline getirerek ele almak, onun çok uğraştığı hakikat ilgisine ihanet olabilecek denli basit ve düz mantık alametidir. Nietzsche üslup olarak sistematik değildir; metoduyla belirli bir düzen takip etmez ama düşünce yapısı bakımından, çağını ve geçmiş Avrupa tecrübesini inceleme açısından son derece sistemli analizler gerçekleştirir. Temas ettiği, eleştirdiği ve neredeyse yıktığı genel kabullerin karşısına çıkardığı değerlerle hala etkisini sürdüren postmodern ilkelere öncülük etmiş, ilham vermiştir.

Çağını ve sonraki çağı bu kadar etkileyen Nietzsche üzerine yazılan kitaplar hala yeni keşfedilen kıtalar kadar heyecan verici olabiliyor; yepyeni ve farklı noktalara temas edebiliyor, okurla Nietzsche arasındaki irtibatı değişik yönlerden sağlayabiliyor. 'Varoluşun özden önce' geldiğini iddiasıyla önemli varoluşçu felsefeciler arasında gösterilen Karl Jaspers'ın yazdığı Nietzsche biyografisi / monografisi, Jaspers'in kendi ekolüne uygun olacak tarzda öz ile varoluş arasındaki ilintiyi esas alan bir yöntemle kaleme alınmış. Bu bakımdan Nietzsche'nin 'insanın dünyayı tasarlaması', belirgin bir özünün bulunmaması, oluştan ziyade olmak'ın esas alınması, dünyadan başka bir dünyanın mümkün olmaması gibi yaklaşımları merkeze alan kitap büyük filozofun bu sonuçlara ulaşırken uyguladığı yöntemi açıklamaya çalışırken, filozofun bu fikirlerini geniş bir biçimde ve bol alıntıyla anlatır.

Jaspers'in Nietzsche biyografisinin belki de en büyük sorunu, bölümler ele alınırken filozofun fikirlerinin artık belli bir kritiğe tabi tutulmadan sadece alıntılara dayanarak ilerlemesidir. Bu yüzden Jaspers kitabı okumaktan çok Nietzsche'nin kitaplarından bir kolajı elimizde tutuyoruz zannına kapılmak gayet normal hale geliyor. Jaspers'ın onun günümüze de taşınan fikirlerini, çağ eleştirisini, Hristiyanlık eleştirisini açıklar, modern insan vurgularını yaparken filozofun bulunduğu dönemin siyasal, fikri ve itikadi konjonktürünü ele almaması, çok geniş olmasa da en azından vurgularda ve örneklendirmelerde bulunmaması çok büyük bir eksiklik. Muhtemelen Jaspers okurun bu altyapıyı bildiğini kabul ederek kitaba girişiyor.

Nietzsche'nin uzun bir hayat hikayesinin bulunduğu kitapta onun insan, hakikat, tarih ve şimdiki çağ, büyük siyaset, dünya yorumu, sınırlar ve kaynaklar, olmayı tasarlamaya verilen onay gibi felsefesinin temel konuları kapsamlı bir incelemeye tabi tutuluyor. Nietzsche postmodernizmin ve kısmen yapısökümcü tezlerin beslendiği bir kaynak olarak insanı ve hakikati keskin bir zekayla incelemiştir. Filozofun başka filozoflardan ve fikir adamlarından farkı insanın ve dünyanın gidişatıyla ilgili öngörülerinde. Nietzsche dünya algısını spesifik olarak yorumlarken, çokça bilindiği gibi hiçliği ve Tanrı'nın Ölümü'nü de yine insanların yeni algılama tarzıyla izah eder.

Jaspers'in kitabında bu temel husus net bir şekilde gösterilir: Hiçlik, derin bir anlamsızlıktır. Bugün yaşadığımız anlamsızlık, itikadi netliğe rağmen ortaya çıkan değersizlik ve anlamsızlık filozofun öngörüsündeki keskinliği açıkça gösterir. Bugün etkili olan zamanın ruhunda, insan ve dünya algısında hakikate bakışın tesiri büyüktür.

'Birçok göz vardır… dolayısıyla bir çok 'hakikat' vardır ve sonuç olarak hakikat yoktur.' diyen Nietzsche geleceğe ilişkin bu net ve doğru olan gözlemindeki başarıyı insanın dünyayı tasarladığı yargısında gösteremez: 'İnsan gerçeklik dürtüsünü… kendi dışında… mevcut dünya olarak planlar. Yaratıcı olarak ihtiyacı, üzerinde çalıştığı dünyayı tasarlar, öngörür; bu öngörme onun dayanağıdır.'

Farklılıklardaki zenginlik, ötekiliğin kutsanması gibi düşüncelere ön ayak olan filozof bugün yaşasa, insanın gerçekten dünyaya etki edebildiğini, dünyayı tasarlayabildiğini yani yaratıcı olabildiğini düşünür müydü?

Muhtemelen zekası bunu söylemeye elvermezdi; insanın farklı hakikatler, çoğul dünya tasarımları karşısında ancak 'tercih edebilme' özgürlüğüne sahip olduğunu görüp, yine derin ve yaşanan bir hiçliğe, delilik sınırına ulaşırdı; boynuna sarılacağı bir at bulamayacağı için krizi çok daha büyük olurdu!

Karl Jaspers

Nietzsche Nasıl Felsefe Yapıyordu?

Alfa Yayınları

2013

576 sayfa