Tutulamamış yasların akasya gölgesi

Doğduğumuz andan itibaren bütün bir dünya hayatını toparlayıp biriktirmekle geçirirken yitirmekle ilk ve en yakıcı tanışıklığın, en yakınımızdan başlaması ne tezat... Hele bir kız çocuğu için; ilk aşkı, son kahramanı olan babanın kaybı, yeri doldurulmaz boşluk... Babanın, giderken götürdüğü dünya ise ayrı bahis. Genç yazar Birgül Oğuz, bu kayıplara ''ah''lanmak yerine ''Hah'' dedi; ''dünya, restini gördüm, artırıyorum'' dedi, yazdı. Ortaya, ''tuz ruhun/dan/su ruhu''na uzanan bir yolculuk çıktı. Bu yolculuğu Birgül Oğuz''la konuştuk.

Aslında ikisi de. Çünkü yas, kişisel bir şey ama aynı zamanda o kadar evrensel ki. Yasın evreleri ve yas duygusu hepimiz için hemen hemen aynı. O cümleyi ise şöyle açıklamak mümkün sanırım: Yasla birlikte gelen bir dilek bu, yani hiç doğmamış olmayı dilemek. Çünkü doğarken aslında seninle birlikte ölümün de doğurulduğunu anlamak. Yas sürecinde kendi ölümlülüğümüzle de yüzleşiriz aynı zamanda. Kaybın yasını tutarız ama ikinci planda böyle dehşetengiz bir süreç vardır, ölümlü olduğumuzu kabullenmek zorunda olduğumuz bir süreçtir bu. Ve ''hiç doğmamış olsaydım şimdi böyle bir dehşetin içinde de bulmayacaktım kendimi'' derken buluruz kendimizi.

Akasya, tenhanın imgesine dönüştü benim için. Bir ağaç gölgesinde oturmak, oraya çekilmek gibi... Daha en başta bir akasya olarak hayal ettim o ağacı. Sonra dönüp bakınca akasyanın bazı mitolojik kaynaklarda dirilişin simgesi olduğunu fark ettim ve çok şaşırdım. Bunun tesadüf olduğunu düşünüyorum tabii. Sonrasında yas edebiyatının bazı örnekleriyle karşılaştıkça, o geri çekilme halinin yas edebiyatının neredeyse olmazsa olmaz bir özelliği olduğunu fark ettim. Yasın ancak gündelik hayatın tamamen dışında tutulabileceğini işaret eden pek çok imgeye rastladım yas edebiyatında. Benim içinse bu imge akasyaydı.

Yas edebiyatı üzerine çalışmaya Hah bittikten sonra başladım. Ve Hah''ı yas tutarken yazdım. Ama o sırada yanıbaşımdan hemen hemen hiç ayıramadığım metinler vardı: İsmet Özel''in Bir Yusuf Masalı gibi, Dante''nin İlahi Komedya''sı, T.S. Eliot''un Çorak Ülke''si, Edgar Allan Poe''nun Kuzgun''u, Tevrat''ttaki Eyüp Kitabı gibi...

Bu kendiliğinden oldu. Ben kendi içimdeki o fokurtuyu şaşkınlıkla seyrettim yazarken. Tabii ki aile geleneğinden gelme siyasi duyarlıklarım var ama ben bu duyarlıkların benim duygu dünyamı ele geçirmediği bir hayat sürdürdüğümü sanıyordum. Ben 12 Eylül darbesinden sonra doğdum. Korkutulmuş anne ve babaların çocuklarıydık biz. O korkutulmuşluğumla geri dönüp baktığımda anne ve babamın kuşağına, tutulamamış çünkü yasaklanmış bir yas gördüm. Yas yasağı çok belirgindir bu ülkede. O yas yasağında çocuk büyütmüş anne ve babalar onlar. Onların tutamadığı yası da tutma, o kefareti de ödeme ihtiyacını ben kendi omurgamda duydum. Bunu yapmadan bir adım daha atabilmek artık benim için mümkün değildi sanki. Belki babamın tutamadığı yası tutmadan, babamın yasını da tutamayacaktım. Özgürleşmek için sanki benim oraya dönmem gerekiyordu. En sonunda da bunun imkansızlığını fark ettim! Hah için söyleyebileceğim belki de tek şey şu: bu yası tutmanın imkansızlığını deneyimleyen bir metindir Hah, son kertede... Peki şimdi ne olacak? Hayat nasıl yaşanacak? İşte bu yasın tutulamazlığını üstlenerek, burada direnerek yaşanacak... Hem kişisel tarihim hem de içine fırlatıldığım bu toplumun tarihi adına. Ama bu imkânsızlığı yok sayarak yaşanmaz.

Bunun üzerine yavaş yavaş düşünmeye başlıyoruz galiba. Bu iş bize düşüyor. Sema Kaygusuz, Yüzünde Bir Yer''i yazdıktan sonra bunu dillendirmişti: Dersim kıyımının kurban ve tanıklarının torunları olarak bu utancı dillendirmek bize düşüyor, demişti. Tabii bu yönde bir farkındalık, Türkiye gibi şiddet tarihi hayli yoğun bir ülkede bir tür felaket edebiyatını da beraberinde getiriyor. Zaman zaman yalnızca gaddarlıkların çetelesini tutmaktan ibaret bir edebiyat bu, sanki vicdani görevimiz buymuş gibi. Oysa o gaddarlıkların çetelesini tutmak, o gaddarlığı çoğaltmaktan başka bir şey değil. Ölüye ait bedenin saygınlığını alaşağı etmeye vardırarak işi, acının ve şiddetin kimi zaman ne kadar tahrik edici olduğunu unutarak, acıyla tahrik olma üzerine kurulu metinleri yazarak, bu metinleri piyasaya ve tüketim çılgınlığına sunarak...

Oğuz Atay bu anlamda müthiş bir referans ve evet, Oğuz Atay''ın ''ha ha''sı, o kara kahkaha, hakikate yaklaşmak için belki de en iyi yöntem. Ve o bunu müthiş bir şekilde yapıyor, eğriyi ve doğruyu işaret etmeye kalkışmadan. Oğuz Atay romanlarındaki entelektüel figürlerin dili başkalarının dilinin parodisinden ibaret kalmış bir dildir. Bu elbette gecikmiş modernlik ve kapitalizmle ilişkili bir durum. İşte Oğuz Atay anti-konformist ve anti-kapitalist yanını tam da o dilin içinden konuşarak ve o kara kahkahayla ifade ediyor bence. Öbür türlüsü yazıklanmak olurdu zaten. Acıyı, acıyla anlatmak yine acıyı çoğaltmaktır. Kahkahanın devrimci bir yanı var. Korku denen şeyi posa gibi tükürüp atan, hayli tekinsiz bir yanı var. Şimdi''nin konformizmine bir taş fırlatacaksak eğer, bunu kahkaha gibi dizginlenemez bir şeyle yapmak son derece manidar. İçinde mizah olmayan bir edebiyat metninin bir tarafı hep güçsüz kalıyor zaten.

Hah

Birgül Oğuz

Metis Yayınları

Aralık 2012

88 sayfa