Dindarlığın ahlâkî boyutu

Gerek kendi toplumumuzda, gerekse genel olarak dünyada yaşanan sosyal, ekonomik, siyasi vs. problemlerin ortaya çıkışında, dindarlık ile ahlâk arasındaki ilişkinin gerektiği şekilde kurulamamasının büyük payının bulunduğu kanısındayım.

Başta Kur'ân-ı Kerîm'i, başından sonuna kadar, mümkün olduğunca doğru anlayıp kavramayı kendilerine meslek edinmiş tefsir âlimlerimiz olmak üzere bütün Müslüman bilginler, İslâmiyet'in insanlara yüklediği görev ve sorumlulukların tamamını genellikle şu iki ilkede toplamışlardır: "Yaratıcı'ya saygı ve yaratılmışlara şefkat". Kişinin gerçek anlamda dindarlığı bu iki ilkeye birlikte uyup uymadığına ve ne ölçüde uyduğuna bağlıdır.

İslâmiyet'in insanlığı aydınlatmaya başladığı dönemlerde, dünyanın başka birçok toplumunda olduğu gibi Kur'an'ın ilk muhatapları olan Arap toplumunda da temel sorun, putperestlik denilen inanç sapkınlığı ile derin bir ahlâkî yozlaşma idi. Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm'in âcilen çözmeye yöneldiği ilk sorunlar da bunlar olmuştur. Mekke döneminin başlangıcında inen âyetlerin neredeyse tamamında doğrudan veya dolaylı ifadelerle insanların, Allah'ın birliğine inanıp yalnız O'na kulluk etmeye ve bencil duygularını aşarak diğer insanlara şefkat gösterip sıkıntılarını paylaşmaya, çaresizlere çare olmaya, ihtiyaçlarını karşılamaya çağırıldığı görülür.

Kuşkusuz İslâm dini bakımından insanın bütün görevlerinin başında, kendisini yaratan, sahip olduğu her türlü nimet ve imkânları ona bahşeden Yüce Allah'ın varlığını ve birliğini tanıyıp O'na kulluk etme vecibesi gelir. Dindarlığın birinci ve olmazsa olmaz şartı budur. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm, bu şartların ortaya konduğu Fâtiha sûresiyle başlar.

Ancak Allah'ın buyrukları sadece iman ve ibadetten ibaret değildir; aksine birçok âyette Allah bizden ahlâkımızı da güzelleştirmemizi, istemektedir. Ahlâkın güzelleştirilmesi ise insanın ruhunu erdemlerle bezemesi; yani dürüstlük, adalet, sevgi, şefkat ve merhamet, tokgözlülük, paylaşma, feragat ve fedakârlık, cesaret, ağırbaşlılık, sabır gibi bizi gerçek anlamda insan ve Müslüman yapacak olan hasletleri kazanmakla olur. Çünkü insan, yalnız bunlarla fâni olan dünya ziynetlerini, dünyevî nimet ve imkânları, "Rabbinin katında daha hayırlı" olan, yararları kesintisiz olan fırsatlara dönüştürebilir.(1) Hz. Peygamber, bol miktarda ibadetleri yanında birçok kul hakkı ihlallerinde de bulunmuş olan bir Müsmüman tipinden söz ederek bu kişinin âhirette uğrayacağı ziyan ve hüsranı gerçek iflas olarak nitelemiştir.(2)

Peygamber Efendimiz'in güzel ahlâkını ve kişilik özelliklerini, yaşayışındaki incelik ve güzellikleri bilenler, dindarlıkla ahlâkî olgunluğun birbiriyle ne kadar derinden alakalı olduğunu; iyi bir Müslümanın ruhunda dindarlıkla kaba ve bencil duyguların birleşemeyeceğini kolaylıkla kavrarlar.Büyük tasavvuf şairimiz Yunus Emre'nin şu beyti herhalde dindarlıkla ahlâk arasındaki bu kesin ilişkiyi en yalın ve zarif bir üslupla anlatan ifadelerden olmalıdır:

"Bir kez gönül yıktın ise bu kıldığın namaz değil / Yetmiş iki millet dahi elin yüzün yumaz değil".

1 Bkz. Kehf sûresi 18/46.

2 İbn Hanbel, Müsned, II, 303, 334, 372; Müslim, "Birr", 60.