Bu krizler artık yaşanmayacak

Cumhuriyetin kuruluşundan bu yana ortaya çıkan krizler, Türkiye’nin ekonomik ve siyasal anlamda tökezlemesine neden olmuştu. Sezer-Ecevit örneğinde olduğu gibi yaşanan kavgalar siyasi, toplumsal ve ekonomik krizleri de beraberinde getirdi. Ülke tek gecede milyarlarca lira kaybetti. Cumhurbaşkanlığı sisteminde ise yürütme yetkisi, halkın doğrudan seçtiği cumhurbaşkanına ait olacak. Böylece çift başlılıktan kaynaklanan muhtemel kavga ve krizler sona erecek. Atatürk’le İsmet İnönü, Tansu Çiller ile Süleyman Demirel. Cumhuriyet tarihi cumhurbaşkanları ve başbakanlar arasında sayısız krize sahne oldu.

Cumhurbaşkanı Atatürk ile Başvekil (başbakan) İsmet İnönü arasında sayısız kriz yaşandı. Atatürk, İnönü’nün bugünkü adıyla Maliye Bakanı atamasını hatalı buluyordu. Çalışmalarından memnun olmadığı bakan Mustafa Şeref beyi azarlamasının ardından İsmet İnönü ile aralarında büyük gerilim yaşandı. İkili arasında bir başka gerilim 9 Eylül 1937’de İsviçre’de yapılan Nyon Konferansı sırasında yaşandı. Habeşistan Savaşı sırasında İtalya’nın İspanya limanlarına yönelik tacizlerini görüşmek üzere uluslararası bir konferans düzenlenmesi kararlaştırılmıştı. Atatürk, anlaşmanın geciktirilmeden imzalanmasını isterken, İnönü, ne yapacağı pek kestirilemeyen Mussolini’ye karşı daha ılımlı davranılmasını ve metnin imzalanmamasını savunuyordu. Konferans sırasında Cenevre’de bulunan Tevfik Rüştü Aras, Atatürk’ün isteği üzerine anlaşmayı imzaladı. Bu olay İnönü’nün prestijini epey sarsmıştı. İnönü’nün kendi kararları dışına çıkmasına dayanamayan Atatürk, 1937 yılında İnönü’den istifasını istedi ve yerine Celal Bayar’ı atadı.

Daha önce Başvekil olarak Cumhurbaşkanı Atatürk ile problemler yaşayan İsmet İnönü, 1946 seçimlerinden sonra bu kez Cumhurbaşkanı sıfatıyla Şükrü Saraçoğlu yerine başvekil olarak atadığı Recep Peker ile anlaşmazlıklar yaşamaya başladı. Peker’in Türk lirasında yaptığı ve “7 Eylül Kararları” diye tanınan devalüasyon büyük yankı uyandırdı. Çünkü o devirde para değerinin değişmesi çok olağan dışıydı. 1 ABD doları 1.40 TL’den, 2.80 TL’ye sıçradı. Ekonomik kriz yaşandı. Kriz nedeniyle ilk devalüasyon gerçekleşti, Türk lirası ABD dolarına karşı yüzde 116 oranında değer kaybetti.

İnönü, Peker partide hakimiyet kurmasın diye kendisini görevden aldı.

Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk ile Başbakan Süleyman Demirel arasındaki kriz ise TSK’ya Kara Kuvvetleri Komutanı atanması hususundaki fikir ayrılığı sonucu gerçekleşmişti. Korutürk Orgeneral Adnan Ersöz’den yana tavır alırken Demirel, Orgeneral Ali Fethi Eser’i öne çıkarıyordu. Dönemin Savunma Bakanı Sadettin Bilgiç, Kara Kuvvetleri Komutanlığı’na Ali Fethi Eser’in atanmasına ilişkin bakanlar kurulu kararnamesini Korutürk’ün onayına sunmuş ve kararnameyi imzalamazsa hükümetin istifa edeceğini belirtmişti. Neticede bu tartışma 1977 yılının Ağustos ayına kadar sürmüş ve iki orgeneral de görev sürelerinin dolması nedeniyle emekliye ayrılmıştı. 2 Orgeneralin emekli olup denklemden çıkmasıyla, Kara Kuvvetleri Komutanlığına, dönemin Ege Ordu Komutanı getirilmişti. Sonraki yıllarda Türkiye’nin başını çok ağrıtacak o isim 1980 darbesinin önderi Kenan Evren’di.

1980 darbesinden sonra gerçekleşen ilk seçimlerde Cumhurbaşkanı Kenan Evren, seçimlerde Milliyetçi Demokrasi Partisi’nin iktidara gelmesi ve Halkçı Parti’nin de ana muhalefet partisi olması için epey çaba göstermişti. Turgut Özal’ın seçimi kazanması dengeleri altüst etmişti. Özal, 45 ve 46’ıncı Hükümetleri döneminde, Evren’in ısrarı ile bazı eski paşaları bile bakan yapmak durumunda kalmıştı. Hatta Kenan Evren’in seçimlerde iktidara gelmesi için büyük çaba gösterdiği Milliyetçi Demokrasi Partisi (MDP)’nin Kurucu Üyesi ve darbe sonrası askerler tarafından kurulan hükümette Gümrük ve Tekel Bakanlığı yapan Ali Bozer, Özal hükümetlerinde de yerini alıyordu.

Başbakan iken Cumhurbaşkanı Evren’in müdahalelerine maruz kalan Özal, Cumhurbaşkanı olmuş ve döneminde kendi partisinden iki olmak üzere merkez sağdan üç ayrı başbakan ile çalışmıştı. Hepsi ile ayrı ayrı uyuşmazlıklar yaşamıştı. İlk uyuşmazlık yaşadığı isim, Cumhurbaşkanlığına geçince parti genel başkanlığını ve başbakanlığı bıraktığı Yıldırım Akbulut’tu. Özal’ın sık sık dile getirdiği Başkanlık Sistemi ve “Cumhurbaşkanını halk seçsin” önerileri için Akbulut şiddetle karşı çıkıyordu. Körfez Savaşı esnasında da ikili arasında kriz yaşandı. Anlaşmazlık neticesinde Türkiye; İngiltere ve ABD’nin Irak’ı İran’ın kontrolüne bırakan tavrına müdahil olamadı. Musul ve Kerkük konusunda adım atamadı ve Misak-ı Milli sınırları içerisindeki iki şehir kaderine terkedildi. 1991 yılında Akbulut başbakanlık görevinin sona ermesinin ardından Özal ile düştüğü fikir ayrılıklarını teyit etmiş ve Turgut Özal’ın bazı bakanlar kurulu kararnamelerini imzalamadığını söylemişti.

Yıldırım Akbulut’tan sonra Genel Başkanlığa ve Başbakanlığa gelen Mesut Yılmaz ise herkesin malumu olduğu üzere Özal’ın “En büyük pişmanlığım” diye nitelendirdiği isimdi. Öyle ki; Cumhurbaşkanlığı döneminde M. Ali Birand ile bir TV yayınında yaptığı konuşmada Mesut Yılmaz hakkındaki fikirlerini şöyle ifade edecekti: “Benim ANAP’ın başında görmeyi arzu ettiğim reformcu, ilerici, yenilikçi bir tipti. Mesut Bey bir parça fazlaca statükocu bir parti liderliğini tercih etti.” Mesut Yılmaz erken seçime gitmek için ısrar edince Özal, bu durumun ANAP için felaket olacağını ve iktidarın Demirel’e kaptırılacağını söylemişti. Nitekim sonuç Özal’ın dediği gibi çıktı ve Demirel iktidarı Yılmaz’dan aldı. Bu karar Demirel’in cumhurbaşkanlığının da önünü açtı.

1994 yılında Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ile Tansu Çiller arasında da krizler yaşanmıştı. Demirel, Başbakan Çiller ile aynı parti ve siyasi gelenekten gelmelerine rağmen anlaşamamıştı. Çiller hükümetini sık sık eleştiren Demirel, yapılan baba-kız yakıştırmalarına ise kitabın tam ortasından yanıt veriyordu: “İktidar kavgası ne baba tanır, ne oğul.” İkili arasında yaşanan krizin tüm nedeni esasen güç mücadelesiydi. Demirel bir ifadesinde “Bayan olmasa Tansu Hanım’ı camdan atardım” demişti. Bu gerginlikler ekonomiye kriz olarak yansımış, Türk Lirası ABD dolarına karşı yüzde 100 oranında değer kaybetmişti.

Bakanlardan büyükelçilere, MGK’dan farklı bürokratik makamlara kadar birçok noktada atama krizleri Cumhurbaşkanı Sezer ve Başbakan Erdoğan döneminde de kendini göstermişti. Bürokrasi adeta vekâletle yürütülür hale gelmişti. Eşleri başörtülü olduğu gerekçesi veya varsayımıyla ataması yapılamayan kadrolar yüzünden ülke bir yönetme sorunuyla karşı karşıya kalıyordu. Sezer, AK Parti hükümetleri döneminde yapılan yasa değişikliklerinden 64’ünü veto etmiş ve her vetoda kendisine ayrılan yasal süreyi sonuna kadar kullanarak ülkenin ilerleyişinde kasis rolü oynamıştır.

Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer ile Başbakan Bülent Ecevit arasındaki kriz ise millete faturası en ağır olan Köşk-Hükümet krizi olarak tarihe geçiyordu. 19 Şubat 2001 tarihli MGK Toplantısı’nda Sezer’in Ecevit’e anayasa kitapçığı fırlatması üzerine Ecevit toplantıyı bakan ve bürokratları ile terk etti. Devletin tepesindeki bu kriz meşhur Kara Çarşamba’yı doğurmuştu. Gecelik faizler yüzde 7 bin 500’lere kadar çıkarken Merkez Bankası’ndan 7,6 milyar dolarlık döviz çıkışı oluyordu. Ardından ekonomik kriz yaşandı. Halk meclis önünde yazar kasa kırarak tepki gösterdi. Cumhurbaşkanı Sezer, Ecevit’in başbakan olduğu dönemde tam 9 yasa değişikliğini de veto etmişti.

1996 yılından itibaren Demirel, Refah-Yol Hükümeti’nin düşürülmesi için aktif rol oynuyordu. 28 Şubat darbesi gerçekleşirken asker ve yargı ile aynı safta duran Demirel, Erbakan ile de sık sık karşı karşıya gelmişti. O zamanki hükümette başbakan yardımcısı olan Çiller, Başbakan Erbakan ile başbakanlığı değişme hususunda mutabakata varmıştı. Bunun üzerine Erbakan hem istifa mektubunu hem de Çiller’in başbakanlığındaki hükümet için üç partinin milletvekillerinin imzasının bulunduğu taahhütnameyi Demirel’e sundu. Başbakanlık görevinde iken vaktiyle “Ben Çankaya’nın memuru değilim” diyen Cumhurbaşkanı Demirel’in cevabı yeni bir krizin habercisi niteliğindeydi: “Bana hükümet empoze edemezsiniz.” Bu süreç 2001 ekonomik krizine giden ilk adım oldu. Cumhurbaşkanı Demirel, 28 Şubat sürecinde cuntanın isteklerini yerine getirdi. Hükümet kurma görevini Tansu Çiller yerine Mesut Yılmaz’a verdi.

Özal ile Demirel arasında meydana gelen krizler, Özal Çankaya Köşkü’ne çıkar çıkmaz başlamış ve Demirel’in başbakanlığında zirveye ulaşmıştı. Demirel, Özal’ın adını bile ağzına almıyor, ona “Çankaya’nın şişmanı” ve “864 rakımlı tepenin sakini” gibi yakışıksız ifadelerde bulunuyordu. Seçimlerde Doğru Yol Partisi’ (DYP)’nin 1’inci parti olmasıyla gerginlik azalmadığı gibi boyut değiştirmişti. Özal, Demirel hükümetinin birçok kararnamesini ya bekletiyor ya da geri çeviriyordu. Özal ile Demirel hükümeti arasındaki kriz kendini dış politikada da göstermişti. Türkiye’nin Nahcivan’a müdahalede bulunması gerektiğini savunan Cumhurbaşkanı Özal’a, Başbakan Demirel “İstiyorlarsa gidip savaşsınlar, mani olan yok” diyerek rest çekmiş, neticede Azerbaycan’a yardım edilememiş ve binlerce Türk Ermenilerce katledilmişti. Özal’ı bir konuşmasında “Gaflet, delalet içinde bulunmakla” itham eden Demirel, Özal tarafından dönemin parasıyla 13 milyon lira manevi tazminata mahkûm ettirilmişti. Özal-Demirel inatlaşmaları Özal’ın Bakanlar Kurulu toplantısına başkanlık etmesine kadar varmıştı. O dönemki uyumsuzluk ve koşullar göz önüne alındığında bu bir kriz meselesiydi. Özal’ın bakanları köşke davet etmesine ise Demirel’in tehdidi gecikmemişti: “Köşke çıkacak olan bakan olursa görevden alırım” Özal ve Demirel arasında yaşanan tüm bu gerilimler mali yapının bozulmasına ve ensafın iflas bayrağı çekmesine neden oldu.