Düşüncenin İslam’la ilişkisinden ne anlamalıyız? (6)

İslam’ın ilk iki asra tekabül eden erken döneminde hem nazarî bir mesele olarak yorumun sınırları ve meşruluğu hem de içtimai bir mesele olarak sapkın sayılan grupların değerlendirilmesiyle ilgili iki şeyin daima akılda tutulması gerekir. Birincisi, yorumun sınırlarının esnekliği hususunda ilk iki yüzyılın sonraki yüzyıllara nispetle avantajlı ve dezavantajlı yönleri vardır. Avantajlı yönü şöyle özetlenebilir: Daha önce muhtelif vesilelerle ifade ettiğimiz üzere bu yüzyıllar kuruluş dönemidir. Nasların hem ilk hem de birbirinden çok farklı yorumları ortaya çıkmış, süreç içinde İslam’ın temel esaslarıyla uyumluluğu ortaya konan ve açıklama gücü yüksek görüşler temayüz etmiş ve yeterince taraftar bulamayan görüşler süreç içinde elenmiştir.

Bu sürecin sonraki yüzyıllardan en temel farkı şudur: Başka geleneklerden intikal eden ve Müslüman olmayan bir cemaat veya topluluğun uhdesinde bulunmayan görüş ve uygulamalar, Müslümanların icma ettiği ana esaslarla çelişmediği kabul edilmesi halinde dinî düşüncenin veya şerî bilimlerin sınırları içinde kendine yer bulabilmiştir. Hatta bu kapsama giren görüş ve uygulamaların bir kısmının İslam naslarıyla ilişkisi o denli güçlü kurulmuştur ki dikkatsiz bir okur bu görüş ve uygulamaları dinî nasların yegâne meşru yorumu zannedebilir. Bunun farklı alanlarda etkili örneklerini bulmak mümkündür. Ben kelam ve felsefe alanından iki örnek vereceğim.

Yunan felsefesi külliyatı Hicrî 200-220 arasında Abbâsî Halifeleri Memun, Mutasım ve Vasık dönemlerinde kapsamlı ve resmi bir projeyle Arapçaya çevrilmiştir. Felsefe külliyatının çevirisi, Müslüman toplumda daha önce görülmeyen yeni bir filozoflar cemaatinin oluşmasına yol açmıştır. Bir filozoflar cemaati oluşmadan önce ulaşılabilir felsefî görüşleri doğrudan temsil eden şahıs ve gruplar bulunmadığından Hicrî ikinci yüzyılın kelamcıları kendi nazariyelerini inşa ederken başvurdukları görüşlerin toplumsal angajmanlarıyla ya mücadele etmek zorunda kalmamışlar ya da çok az mücadele etmişlerdir. Filozoflar cemaati oluştuktan sonra ise felsefî görüşler bir cemaat tarafından temsil edilmeye başladığından bir felsefî görüşü alıp geliştirmek hatta kelamın bir parçası haline getirmek başka şartların karşılanmasına ve daha uzun zaman dilimine ihtiyaç duymaya başlamıştır. Özellikle tercümelerin yapıldığı Hicrî üçüncü asrın ilk yarısından sonra bu durum daha da katiyet kazanmıştır.

Mesela kelam atomculuğu Hicrî ikinci yüzyılda Mutezile mütekellimlerince geliştirilmiştir. Aslında İslam öncesi dönemde atomculuğu savunan Yunan filozofları, İslam’ın temel inançlarına daha uzak düşünürlerdir hatta Helenistik dönemde atomculuğu temsil eden Epikür, İslam düşünce geleneği duyarlılıkları açısından ateisttir. Fakat kelamcılar, atomculuğu, bu bagajdan bağımsız olarak geliştirmişlerdir. Buna karşılık, Aristotelesçi ve Yeni Eflâtuncu gelenekle özdeşleşen madde-suret teorisi, Müslüman kelamcıların gündemine hakiki anlamıyla felsefe eserlerinin tercümesinin ardından gelmiştir. Fakat bu süreçte artık bir filozoflar cemaati oluşmuş ve fiilen madde-suret teorisini savunan bir grup ortaya çıkmıştır. Bu sebeple madde-suret teorisini kabul etmek, kelamcıların karşısına konumlanan bir grubun teorik fiziğini kabul etmek anlamına da gelmektedir. Bu sebeple madde-suret teorisinin kelamcıların icma ettiği akidelerle uyumlu hale getirilmesi veya en azından uyumlu olabileceğinin kabulü, dört yüz yıl sonra gerçekleşmiştir.

Bu durumun tam aksi, erken dönemin sonraki yüzyıllara nispetle dezavantajlı yönünü oluşturur. Oluşum süreçleri, ileri sürülen görüşlerin sonuçlarının tam olarak öngörülemediği, dolayısıyla esneme paylarının bütünüyle fark edilemediği dönemlerdir. Biraz da kuruluş aşamaları, bir düşünce ve uygulamanın kendi karakterini kazanması için daha temkinli süreçlere ihtiyaç duyarlar. Bu bakımdan erken dönem düşünürleri kabul ettikleri görüş ve uygulamaların başka görüş ve uygulamalardan ayrıldıkları sınırları da hususen vurgulamaya özen göstermişlerdir. Bu hassasiyet, erken dönemde farklı ekoller veya tavırlar arasındaki kesişim noktalarını örtmüş ve geleneklerin birbirine katkı sağlayabilecek yönlerini gizlemiştir. Kelam geleneğinde madde-suret teorisinin imkanlarının Gazzâlî sonrasında kullanılmaya başlanması bunun tipik örneklerinden biridir. Burada yeri olmadığı için giremiyoruz ama kelam geleneğine nispetle nefs, nübüvvet ve tabiat teorileri hatta burhân teorisi için de aynı şey geçerlidir.

İkinci maddeyi bir sonraki yazıda ele alacağım.