İki muhiplik üzerine

Türkiye’nin NATO’ya dâhil olma karârı vermesini, bâzı noktalarda tartışmaya açık olsa da, o devrin şartları altında meşrû göstermek için pek çok sebep ileri sürülebilir. II.Umûmî Harp bittikten sonra Sovyetler Birliği’nin Türkiye’den bâzı imtiyazlar ve toprak talepleri Ankara’yı tedirgin etmiş, hatta paniğe sürüklemiş olabilir. Bunu da yakın târihimiz itibârıyla destekleyen pek çok hâtıra mevcuttur. Şu çok âşikârdır ki, Ruslar, Anadolu ve Trakya’yı yutmak; Türkiye’ye çökmek ve Akdeniz’de varlık kazanmak yolunda bitmek bilmeyen bir iştaha sâhiptir. Bu hususta çok acımasız olduklarını da târih bize kuvvetli hâfıza titreşimleri üzerinden hatırlatıyor. II.Umûmî Harp esnâsında büyük bedeller ödeyerek gâlip gelen Sovyetlerin bu tarz fütursuz taleplerde bulunup bulunmadığı, bugün hâla münakaşa mevzuudur. Buraya girmeyeceğim. Lâkin, eğer bu talepler gerçek ise çok da şaşırmamalıyız. Neticede Türkiye, tercihini Batı’dan yana yaptı. Esâsen, bu da beklenmeliydi. Tanzimattan başlayarak rotasını Batılılaşma üzerine kuran Türkiye’den, âniden çark edip, yeni taksimatta “Doğu” olarak vasıflandıran ve üzerine “karanlık” etiketi yapıştırılan bir dünyâya dâhil olma karârı vermesi hayli şaşırtıcı olurdu. O mâhut ve habis “Moskof tehlikesini” bertaraf etmek için NATO’yu tercih ettik.

NATO’ya dâhil olmak bir müddet için Türkiye’ye rahat bir nefes aldırdı. Marshall yardımlarından hisse aldık. Umûmî Harp esnâsında yaşanan çoraklaşma, Atlantik’ bulutlarının bıraktığı yağmurlarla sulandı ve bir miktar yeşerdi. Çok partili hayâta geçtik. Bunun neticesinde ilk defâ halkın benimsediği sağ bir parti iktidâra geldi. Kültürel dâirede o zamâna kadar bürokratik bir baskı üzerinden işletilen Avrupâî modernleşme târihimiz de dönüştü. Avrupâî modernleşme bizden ağır ve bunaltıcı bir ev vazifesini tamamlamamızı istiyordu. Garpçılar, Avrupâî tarzda sosyal bir zihniyet değişimi olmadan modernleşmenin üstesinden gelemeyeceğimizi düşünüyorlardı. İngiliz tarzı uyuşumlu bir modernleşme modeli çok uzağımıza düşmüştü. Modernleşme algımız daha çok kıt’a Avrupası tecrübeleriyle mahduttu. Fransa ve Almanya modernleşme kodlarımızı ve müfredâtını tâyin ediyordu. Onlarda ise modernleşme, çok sert “târih hesaplaşmaları” ve “kültür kavgalarıyla” (Kulturkampf) kotarılmıştı. O hâlde Türkiye’nin de aynı güzergâhta bir şeyler yapması icap ediyordu. Hâlbuki yeni patron ABD ve onun tâyin ettiği NATO standartları çok başka işliyordu. ABD’nin derin bir târihi yoktu ki sizi târih hesaplaş-malarına sevk etsin. Diğer taraftan ABD’yi inşâ eden sayısız muhacir cemaat, kendi memleket-lerindeki kültür savaşlarında yenilmiş ve kapağı yeni kıt’aya atmışlardı. Tabiatıyla ABD’de bunları devâm ettirecek değillerdi. Yeni Dünyâdaki eşitlik bizatihî bir durumdu. Avrupa’da olduğu üzere, târihten gelen katı sınıfsal ayrımlarla hesaplaşmayı ihtiva etmiyordu. Kaybedenlerin yeni bir hayat kazanmak için tutunmak mecbûriyetinde oldukları fiili bir eşitlikti bu. Bize de öyle bakıyorlardı. Ne dinimizle ne de geleneklerimizle bir dertleri yoktu. Bu sebeple onlara çabuk ısındık. Türkiye’ye gelen ve her tavrı ile bizi küçümseyen müstemlekeci Avrupalının aksine, ABD’den gelen Barış Gönüllüleri o sıcak yaklaşımları bize çok iyi geldi. Bağrımıza bastık onları. Ama bu arada, daha derinlerde büyük bir aşk ve nefret dalgası yükseliyordu. Kurucu değerlerde ısrarlı olan Türk solu ABD’den çok rahatsızdı. Bu gevşemenin Türk modernleşmesini aksatacağı ve karşı devrimciliği kışkırtacağını düşündüler ve ABD’yi sevmediler. Buna mukâbil Türk sağı ise müzmin bir ABD aşkına tutuldu. Türk solu ile Türk sağı arasındaki en temel farklardan birisidir bu. Türk solu her dâim Avrupa aşığı olmuş, AB’yi bir kurtuluş sığınağı olarak görmüştür. Türk sağı ise AB’yi asla sevmemiş ve iflâh olmaz bir ABD aşığı olarak kalmıştır.

Yukarıda işâret edilen ayrım esâsen sâdece zihniyet seviyesindedir. Kadroların şekillenmesinde çok tipik kırılmalara şâhit oluyoruz. NATO evvelinde Avrupâî modernleşmeyi benimseyen bürokratik yapı, hem askerî hem de sivil düzlemde hayli yeknesak idi. Çok partili hayâta geçişte sivil bürokrasi bölündü. Bâzıları CHP’de kalarak ortodokslaştı. Türk solu, evvela Ortanın Solu, daha sonra da Demokratik Solculuk olarak bu ortodokslaşma merkezinde şekillendi. 1970’lere Ortanın Solcuları ile Demokratik Solcular hesaplaştı. İlki kendi heterodoksisini (sosyalist gençler) dışlıyor, diğeri ise himâye ediyordu. Amerikancı sağ ortodoksi ise kendi heterodoksisini (ırkçı, Turancı, aşırı milliyetçi, aşırı dindar) uzun müddet kontrolü altında tuttu. Neticede NATO sonrasında sivil bürokrasi köklü bir ayrışmayı idrak etti. Bizde merkez sağ-merkez sol kavgası esâsında, bürokratik ortodoksinin içinde yaşanan bir iç kavgadan ibârettir.

Benzer olarak askerî bürokrasi de ayrıştı. Türk ordusu kâhir ekseriyetiyle NATO’cu bir eksene kaydı. Yâni Amerikancı oldu. Bunun istisnaları elbette oluyordu. Askerî ihtilallerin arifesinde cuntalar hesaplaşır ve her defâsında da NATO’cular diğerlerini tasfiye ederlerdi. En büyük darbelerden birisini de sağ ve sol heterodoksiler alırdı.

1980 ve 1990’larda daha büyük kırılmalar oldu. ANAP’ın eşanlı olarak yeni bir sağ çizgide heterodoks sol ve heterodoks sol geçmişe sâhip olan ve ortodokslaşmadan yılan unsurları toplamasıyla yaşanan kırılma tam da bunu anlatır. İlki derin bir baba nefretiyle ve anti ortodoks hissiyatla, diğeri ise bir baba kırgınlığı ve daha çok pragmatik hissiyatlarla bu yeni sağ oluşumun entelektüel sermâyesine dâhil oldular. Sağ için bir çizgi değişimi yoktu. Onlar her zamân Amerikancıydılar. Esas sarsıcı olan Yeni Solun Amerikanlaşması ve Wokizmde karar etmesiydi. 1990-2002 arasında yaşanan ortodoks sağ ve ortoddoks solun kalıntısı restorasyonlar tam bir iflas ile neticelendi. Bu arada AB’nin altın zamanları yaşanıyor ve ABD ile AB arasındaki münâsebetler de yumuşuyordu. AB de Amerikancılıkla 1960’larda olduğu gibi çatışmıyor, siyâsal kültürü ve yapılanmasında liberal Amerikan standartlarını devşiriyordu. Liberal olmak bu iki kıt’a arasındaki derin târihsel/kültürel hesaplaşmayı gömen bir yumuşatıcıydı.

Bugün Avrupa ve ABD arasındaki ayrışma had safhada yaşanıyor. Neredeyse kopmak üzereler. Türkiye AB’den çok uzaklaşmış durumda. Sol ise, keskin bir hareletle o mâhut AB’ci çizgisinde yeniden mevzilenmiş durumda. Yeri geldikçe ABD’den şikâyet etmeye başladılar; zaman zaman ABD’nin Türk sağcılığını himâye etmesinden duydukları rahatsızlıkları ifâde ediyorlar. Diğer taraftan sol içinde epeydir unuttukları anti kapitalist ve anti emperyalist çizginin epeydir rastlanmayan bir seviyede daha fazla seslendirmeye başladığına da şâhit oluyoruz. Sağ ise ABD Türkiye’yi horladıkça ona kırılan, küsen , hatta bâzen sert tepkiler veren; ama ABD biraz yakınlaşınca hemen iştiyakla çizgisini tâzeleyen bir tavır içinde. Hâsılı, siyâsal kültürümüz bugünlerde eski eksenlerine kavuştu görünüyor. Bâzen düşünmeden edemiyorum: Değilse, 1950’lerden bugüne Amerikan muhipliği ile Avrupa muhipliği arasında mı sıkıştık kaldık?…Bütün hikâye bu muydu?