Akil heyeti istifa edeyim deseydi ben karşı çıkardım

Akil İnsanlar heyetinde yer alan ve iki ay Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde hummalı bir çalışma yürüten yazar ve akademisyen Murat Belge'yle barış sürecini ve istifasını konuştuk.

Güneydoğu bölgesine zaten sıklıkla gidiyordum. Kürt sorununa ilişkin olarak ise ilk 1992'de gitmiştim. Tanımadığım bir bölge değildi. O anlamda akil adam sıfatıyla gittiğimde benim açımdan bir değişiklik olmadı.

İlk gittiğimde 1992'de kötü şeyler olması beklenen Nevruz vardı ama zaten her gidişimde kötü şeyler ya oluyordu veya bekleniyordu. Akil adam sıfatıyla gittiğimde ise son derece önemli olan değişme şuydu; insanlar iyi şeyler olmasını bekliyorlardı. Onun getirdiği iyimser havanın etkisiyle güler yüzlü insanlarla karşılaştım. Sokaklarda huzur ve rahatlama vardı.

Tabi toplantı yaptığımızda sorunlar dile getirildiğinde sokaklardaki rahatlık toplantıda pek olmuyordu. Toplantıda şikâyetler anlatılıyor. Çok sayıda şikâyet ve talep topladık.

Hemen hemen yoktu. Sadece bir yerde bir genç kız 'Ben size de güvenmiyorum zaten' dedi.

Açıkçası kötü niyetli insanlar olarak tanınsak ve öyle gitseydik canımıza okurlardı. Ama bizim iyi niyetli olarak geldiğimiz bölge tarafından biliniyordu. Barış süreci adı üstünde Kürtleri memnun eden bir süreç bence. Ama Türkiye'nin sadece Kürt sorunu yok daha birçok sorunu var. Bu kadar çok sorunu olduğuna göre demek ki dokunduğunu sorun haline getiriyor. O zaman galiba esas olarak bir Türk sorunu var. O yüzden bazı bölgelerde kendini belli etti. Mesela Karadeniz ve Ege gibi bölgelerde protestolar daha fazlaydı.

Hepsi çok olumlu değil. İnsanların politik deneyimleri yok. Politika nasıl yapıldığına dair düşünmeye fırsatları olmamış. Hayat pratiklerinde baskı altında kalmışlar.

Toplumun ortalamasını hem veriyor hem de vermiyor. Çünkü Meslek Odası dediğinde özellikle Güneydoğu gibi eğitim düzeyinin düşük olduğu bir yerde diplomalı adamlar tam halkın aynası olamazlar. Ama aynı zamanda o bölgenin ortalamasını da verebiliyorlar. Bu insanlar kendilerini iç savaşın ortasında bulmuşlar, yıllardır bununla uğraşıyorlar. Bugüne kadar siyaset yapmamışlar. Ancak şikâyet etmişler. Halleri soruldukça ne kadar berbat bir durumda olduklarını anlatmışlar. Onun için ne istiyorsunuz deyince maksimalizmle karşılaşıyorsunuz. Yani her şeyi bir anda olmasını istemek.

Gittiğimiz bazı şehirlerde dini konumu olan kimseler ön safta yer alıyor ve söz alıp konuştuklarında 'Abdullah Öcalan'ın bir an önce serbest kalmasını istiyoruz' diyorlar.

Şaşırtamadı ama dikkatimi çekti. Gelen akil insanlar heyetine karşı söz birliği etme içgüdüsü vardı. 'Öcalan'ın serbest bırakılması bu toplumun talebidir' diyorlar. Bu tabi insanın dikkatini çekiyor. Belki en yaygın olarak duyduğum şey bu.

Anadilde eğitim. Kürtlerin tanımlanmasına ilişkin simgesel talepleri de var. 'Anayasa yeniden yazılsın ve orada Kürtlerin bu cumhuriyetin kurucu unsuru olduğu ifade edilsin' diyorlar. Aslında bakarsanız bunu yazsanız da yazmasanız da fiilen bir şey değişmiyor. Eşit vatandaşlığın tanımına ilişkin tek başlık altında toplanan yeni bir anayasa olmalı. Bunları yaptığın zaman ayrım olmayacak. Bir açıdan bakıldığında çok da önemli değil.

Ama dil konusundaki taleplerine katılıyorum. Fakat bunun teknik zorlukları var. Bir defa Kürtçe deniyor ama hangi Kürtçe? Kürtlerin buna bir el atması lazım. Kürt enstitüleri kurulması lazım. Birkaç çeşit Kürtçe var. Zazalar var Kırmanlar var. Bunlar nasıl olacak, birleşecek mi? İkincisi Kürtçe eğitim dendiğinde kim öğretecek? Öğretecek kadar iyi bilen var mı? Öğretmen yetiştirmek lazım. Öğretmen yetiştirmek için de lise ve üniversite açmak gerekiyor. 'Olsun' demekle bitmiyor.

MERKEZİYETÇİLİK ZOR

En problemli konulardan biri. Bana kalırsa özerklik mutlaka olmalı. Ama toplumda bilinen şekliyle değil. Sadece Kürt bölgesi için değil bütün Türkiye için olmalı. Türkiye her anlamda aşırı merkeziyetçi olmaktan iflahı kesilmiş bir toplum.

Bir kısmı Kürt devletinin kurulması olarak anlıyor. Bir diğer kısmı ise merkeze bağlı ama kendi içinde bağımsız bir yönetim şekli.

Kürt devletini kurmak isteyenler var ama azınlıktalar. Dünyada tek tip özerlik yok. Federal sistemler var. Amerika'da da Almanya'da da örnekleri var. Osmanlı'da ikinci Mahmut'a kadar olan süreçte federe bir yapı vardı. Kürdistan da o dönemde zaten tamamen özerkti. Özerlikte en önemli olan unsur siyasi ve idari yapıdır. Burada Türkiye'nin özgür tarihi de önemli bir belirleyicidir. Mesela Siirtliler kendi valilerini seçebilmeliler. Bu demokrasinin ön şartlarından biridir.

Çoğunluğun bağımsız olmak gibi bir talebi yok. Diğer taraftan da hepimizin düşünmesi gereken bir şey var. Dünyada 30 milyon kadar Kürt var. Sayıları bu denli çok olup ulus devleti olamayan bir topluluk yok denecek kadar azdır. Bir Ermeni yaşadığı yerden sıkıldığında Ermenistan'a gidebilir. Fakat Kürtlerin böyle bir alternatifi yok. Kürtlerin 'Neden bizim bir ulus devletimiz yok' demesi ve bunu bir talep etmesi anlaşılabilir bir şeydir. Buna rağmen şuanda dünyada bir bakıma eski. Çünkü bağımsız devlet kurma fikri 19. Yüzyılın büyük hayaliydi. Fakat biz 21. Yüzyıldayız. Devlet olmadan da yaşanılabilecek kadar gelişme oldu dünyada. İsviçre gibi mesela. Bir etnik kökene dayanmayan insanların bir arada yaşadıkları refah bir ülke. AB gibi ulusallığı aşmaya çalışan oluşumlar da var. O zaman peki Türkler ile Kürtler neden bir arada yaşamasın? Az sayıda da olsa Kürt entelektüelleri arasında devlet talebini yersiz bulan da var.

Sizin çözüm öneriniz ne?

Risklerini göze alarak özerliğin yapılması. Ama bunu tüm Türkiye için yapmalısınız. Sadece Siirt değil Uşak'ta bulunan halk da kendi valisini seçmeli. Ve bu özerkliği etnik temelli bir federasyon haline getirmeden yapılması gerekiyor. Türkiye'nin federatif devleti olmasından yana değilim. Federasyon sisteminin temeline etnikselliştirdiğinde uzun vadede farklılığı ve ayrılığı yeniden üreten bir temeldir. Etnitize ile tanımlanmayan 'vatandaşlık' temeli olabilir.

Benim için ideal anayasa kolektif değil bireysel hakların tam olarak karşılandığı bir anayasadır. Ben Kürdüm veya ben Türküm ayrımını sürekli akla gelmeyecek düzeyde olmasıdır. Bu nedenle anayasada Kürtlerin kurucu halk olma ibaresinin yer almasını önemsemiyorum.

Bence bırakılmalı. Tabi şöyle bir durum var: toplumda inançlar ve değerler var. Öcalan'ın serbest bırakılması öyle kolay istenebilecek bir şey değil. Benimle aynı fikirde olmayan biri sürü insan var. Bu kişileri hesaba katmadan aklına estiğini yapamazsın. Kürt bölgesinde durumu düzene koymaya çalışırken İzmir'de isyan çıkarırsan olmaz. Bunu Kürtlerin de hesaba katması lazım. Bunları hesaba katmadan konuşan çok insan var.

Olmadı. Derin görüş ayrılığı benim akilliği bırakmam oldu.

Gezi parkında olanlardan dolayı Başbakanın gösterdiği anti demokratik tutum nedeniyle istifa etme kararı aldım. Gezi parkında ortaya konan tavrın şahsıma olduğunu düşündüm ve harekete uğradığımı hissettim.

Deniz Ülke Arıboğan köşe yazısında sizin için 'Biz de bu süreç içinde barış ve huzur için çok hakarete uğradık. Kendini demokrat bizi yandaş konumuna soktu' dedi…

Ama bu başka bir şey. Birlikte çözüm yapacağımız kişi bana hakaret etmeye başladığı zaman anladım ki birlikte çözüm yapamayacağız. Halk tepki gösterebilir, hakaret de edebilir. Kendimi demokrat yapma gibi bir niyetim yoktu. Öyle düşünseydim başında reddederdim. Ayrılma kararını çok zor verdim. Gezi parkı meselesi çıktığından beri kıvranıyorum. Birlikte rapor yazmak için toplandığımızda grup beni kalmaya ikna etti.

Düşünemedim. Buna duygusal bir karar da diyebilirsin. Ben doğru yaptım herkes benim gibi yapsın gibi bir iddiam yok. Bütün o laflardan sonra orada oturmak bana anlamsız geldi. Gezi Parkı konusunu konuşmadan o işi yapmayı kendime yediremem. Protesto ettim.

Belirgin bir örnek var. Başbakan 'Sayın Abdullah Öcalan'a özgürlük' diyen bir topluluğa karşılık, 'Terörist başının fotoğrafını neden koydunuz' gibi bir soru soruyor. Bu ikisini bir araya getirmek mümkün değil. Biz bu barışı Kürtlerle yapıyoruz. Kürtlerde Öcalan'a terörist başı dendiği zaman barış süreci biter. Kimseyi suçlamak gibi bir niyetim yok benimki tamamen bireysel ve duygusal alınmış bir karar. Şu var, eğer bütün akil insanlar heyeti hep birlikte istifa etmek isteseydi ben karşı çıkardım.

Amerika'nın müdahalesiyle Saddam devrilince Kürtler yarı özerk bir hale büründüler. Bağımsız Kürt cumhuriyeti ismi konamıyor çünkü dünya dengesine göre ters bir durum. Fiilen de özerk bir şekilde yaşıyorlar. Burada ilginç bir manzara ortaya çıkıyor; Hakkâri'ye gittiğimde kendimi Türkiye'de hissetmiyorum. Fakat Erbil'e ise iki defa gittim. Orada kendimi daha fazla Türkiye'de gibi hissettim.

Oraya gittiğimde kaldığım otelin adı, kullanılan dil, tabelalar Türkçeydi. Bir bakkalda Türkçe 'günlük yumurta bulunur' diye yazıyor. Ben 'Bu kadar Türk mü var ki Kürtçe yazılmaya ihtiyaç duyulmuyor veya buradaki bütün Kürtler Türkçe mi okuyorlar?' diye sordum. Valla ikisi de dediler. Hakkâri'de ise insanlar birbirine tamamen yabancılaşmış. Cumhuriyet caddesi denilen bir cadde var ama kendileri Mecburiyet Caddesi diyorlar.

Bizim Kuzey Irak dediğimiz yerde en yoğun Türk sermayesi orada. Her anlamda. AVM yapılmış. Türk markaları var. Bu durumda Talabani ve Barzani Türkiye ile ilişkilerini iyi tutmak istiyorlar. Bütün bu PKK ve Kürt devleti ilişkisi de başka bir zemine oturmaya başlıyor. Barış çözüm gibi şeylerin alt yapısında bunlar var. Böyle bir gidişatı ilk olarak Turgut Özal söylemişti. 'Biz bu memlekette Kürtleri mutlu bir şekilde yaşatabilirsek diğer Kürtler de bize katılmak isterler. Ama bunun tam tersi olursa gitmek isterler. Bir seçim yapmamız lazım değişen dünya koşulları içinde' demişti. Polis devleti kafası hâkim olduğu için kıyamet kopmuştu. Bu durum bugün biraz daha değişti.