Ameleyiz! Var mı itirazı olan...

Dört gün sonra, bir 1 Mayıs'ı daha idrak edeceğiz. İlk kez 1 Mayıs 1856'da Avustralyalı işçilerin sekiz saatlik işgünü istekleri vesilesiyle kutlanan, 1886'da Amerikalı işçilerin de benimsediği, 1889'da ise Paris'te toplanan II. Enternasyonal'in evrensel hale getirdiği “1 Mayıs” doğaldır ki bizde de hep işçi haklarıyla beraber anıldı. Bu vesileyle “işçi hakları” serencamımızın panoramasına yakın plan bakınca, günümüz itibarıyla epey yol katettiğimizi söylemek mümkün.

Klasik Osmanlı devirlerinde; hem çalışma mekânlarının genelde bugünkü anlamıyla işçi istihdam etmeye yönelik olmaması, hem de dinden kaynaklanan “İşçinin hakkını alın teri kurumadan veriniz” emri uyarınca işçi-işveren arasında fazlaca bir sorundan sözedilemezdi. 1587'de yaşanan; inşaat amelelerinin “terk-i mesai”si ve buna karşı III. Murad'ın “ziyade yevmiye talep edenlerin haklarından gelinmesi” yollu fermanı hariç tutulursa, 1800'lere kadar kayda değer bir “işçi eylemi” görülmemişti Osmanlı mülkünde. Avrupa'daki sanayi devriminin görece yansımasıyla ortaya çıkmaya başlayan küçük işletmelerde ise sorunlar ufak ufak boy veriyordu. Her ne kadar Osmanlı işçileri; Avrupa'da görüldüğü gibi, hakkını vermeyen patronu öldürmüyorlarsa da, onlar gibi “işsiz kalırız” korkusuyla makine imha girişiminde de bulunmuyor değillerdi. Meselâ; 1870'lerde Balkan şehirlerinden Samakov'da bir dokuma atölyesine getirilen “tarak”, kadın işçiler tarafından kırılmak istenmişti.

O dönemde; geleneksel yöntemlerle Cuma Selamlığı'na çıkıp padişaha durumunu arzeden işçiler, bir yandan da modern işçi örgütleri kurmaya çalışıyorlardı. Bunun için haklı gerekçeleri de vardı. Tek tük atölye ve fabrikalardaki çalışma şartları çok ağırdı. Hemen hepsi Hıristiyan ve Yahudi olan patronlar; mesela öğle yemeği, tuvalet ve Namaz'da geçen süreler için işçilere para ödemeye yanaşmıyorlardı. Haydarpaşa Garı'nda çalışan Müslüman işçiler, gayrimüslim işçilere daha fazla ücret verilmesini gerekçe göstererek greve gidince; Alman patron, hem çalışma saatlerini, mesaiyi sabah ve akşam ezanı ile “sınırlayan” Mecelle'ye uydurmak istiyor, hem de “şampanya kriteri” getiriyordu. Dediği şuydu: “Siz biftek yemeğe, şampanya içmeye alışmamışsınız. Ekmek peynirle de geçinebilirsiniz. Tuvalet (giyim) masrafınız da yoktur ki gayrimüslim çalışanlar kadar paraya müstehak olasınız.”

Aynı yıllarda Ameleperver Cemiyeti, Selanik Sosyalist Sendikası, Osmanlı Amele Cemiyeti peşpeşe kurulmuştu. Örgütlenmeye bağlı olarak II. Meşrutiyet döneminde 100'e yakın grev olmuştu. İşçilerin “ritüel” yüklü eylemleri de savaş yıllarına rağmen sürüyordu. İstanbul 1921'de işgâl altındayken, işçiler 1 Mayıs'ı kutlamış, iş bırakmalarla şehirde adeta hayatı durdurmuşlardı. Ertesi yılın 1 Mayıs'ında da aynı sahneler yaşanmıştı. Yine, 1 Mayıs 1923 Ankara ve İstanbul'da kutlanmış, 23 gün sonra ise eyleme katılanlar tutuklanmıştı. Takrir-i Sükûn'un yürürlüğe girdiği 1924 ise her türlü eylemin yasaklandığı sürecin başlangıcıydı, doğal olarak 1 Mayıs gösterileri de yasaklanmıştı. Oysa daha bir yıl önce İzmir İktisat Kongresi'nde, işçilerin taleplerinden birisi 1 Mayıs'ın “İşçi Bayramı” olarak kutlanmasıydı ve bu talep kabul görmüştü. Kongredeki bir başka talep ise “Bize amele denilmesin, gücümüze gidiyor”du. O günlerin resmî jargonu, “Devlet baba, sınıfsız millete eşit davranıp, çıkarlarını gözetiyor; o zaman 'çalışma hakları'na ne gerek var”dıyla özetlenebilirdi. Zaten, 1927'de nüfusun yüzde 76'sı kırsal kesimdeyken, çalışma hayatında kayda değer ilerlemeler beklemek de hayaldi. İstanbul Liman İşletmesi'ndeki 3 bin kayıkçının Ocak 1927'deki grevinin bastırılması, “bu kafa yapısı”yla gerçekleştirilmişti örneğin. İdare; grev üzerine yeni kayıkçılar getirmiş, eski kayıkçılar buna direnince de güvenlik güçleri üzerlerine ateş açmış, 10 kayıkçı hayatını kaybetmişti.

Resmî Tatil Günleri Kanunu, 1 Mayıs'ı “Bahar Bayramı” ilan etmişti. 1938'de çıkan bir kanun ise işçilerin sadece spor derneği kurabilmelerine izin veriyordu. Tek partinin kısıtlamalarına karşılık çok partili dönem de işçinin beklediği iyileştirmeleri sağlayamamıştı. 1 Mayıs kutlamak cesaret işiydi. Moda suçlama “komünist”, hemen yapışırdı eylemcilerin üzerine. 1940-1960 aralığında pek çok 1 Mayıs öncesi ve sonrasında “komünist tevkifatı” yaşanmıştı. Durumun vahametini şuradan anlamalı ki, 1950'de bile grev yapan işçi tazminatsız işten çıkartılıyor, üç sene hapis cezası yiyor, tahliyeden sonra da üç yıl herhangi bir yerde çalışamıyordu. “Yerli malı kullan” diye gösteri yapmak bile aynı cezayı getiriyordu.

Bugün Paris Belediyesi'nin bulunduğu Greve Meydanı, 1700'lü yıllardan itibaren işsiz kesimlerce “amele pazarı” olarak kullanılıyordu. İşten ayrılan, bir şekilde “iş bırakan”; arkadaşlarına, “Ben Greve'e gidiyorum” derdi. Böylece işçilerin doğal bir cazibe merkezi haline gelen meydan, 1848 Şubat'ında Fransız işçilerin kapsamlı gösterisinde toplanma merkezi olarak tercih edilince de, o tarihten itibaren işçilerin iş bırakma eylemine “grev” denilmeye başlanmıştı. Eylemlerden sonra Napalyon, Greve Meydanı'nın adını Hotel de Ville olarak değiştirmişti.