Atom altında sanat

Maddenin en küçük parçalarını oluşturan protonların ve kuarkların çarpıştırıldığı Avrupa Nükleer Araştırmalar Merkezi (CERN)'de sadece süper zeki fizikçiler ve mühendisler çalışmıyor. İlham perisini aramak için yola düşen sıra dışı sanatçılar da, CERN'de haftalarca vakit geçirerek, maddenin en küçük yapı taşları olan protonların çarpıştırıldığı fizik deneylerini inceliyor. Deneylerde kullanılan son model teknolojiyi, bu teknolojiyi üreten bilim insanlarının ağzından birebir dinliyorlar. Sanatçılar aslında, kendi sanat anlayışlarını CERN'deki devasa makinaların arkasındaki felsefeyle çarpıştırmak istiyor. Neticede, fiziğin değişmez sanılan kurallarının sanatla nasıl bükülebildiğini gösteren eserler ortaya koyuyorlar.

Gazetem adına haber yapmak üzere 14-16 Nisan 2014 tarihlerinde CERN'e üç günlük ziyarette bulundum. İki günüm, yerin 100 metre altında halka şeklinde açılmış 27 kilometre uzunluğundaki tünel (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı) üzerinde bulunan ATLAS, CMS, LHCb deneylerini gezmekle geçti. Deney diyorsam aklınıza sakın orta mektepteki o süs laboratuvarları gelmesin. 50 metre çapında, 10 katlı bina yüksekliğindeki tek parçadan oluşan dev makinalarda yapılan fizik deneyleri.

CERN'de yollarımız dünyaca ünlü Polonyalı sanatçı Goshka Macuga ile kesişti. Bizi Macuga ile buluşturan kişi ise CERN'in kalbi olan ATLAS ve CMS deneylerinde çalışan, TÜBİTAK Bilim Kurulu Üyesi ve ODTÜ Fizik Bölümü'nde Öğretim Görevlisi olan Doç. Dr. Bilge Demirköz oldu. Aynı zamanda CERN Kullanıcılar Kurulu Üyesi ve CERN Sanat Komitesi Üyesi olan Demirköz, buraya her yıl düzenli olarak Dan Brown gibi edebiyatçıları ve ünlü sanatçıları davet ettiklerini söylediğinde şaşkınlığımı gizleyemiyorum. Macuga ile sanat, bilim, sanat ekonomisi ve Türkiye üzerine bir söyleşi yapıyoruz.

Bu CERN'e ikinci gelişim. İlk 2012'de gelmiştim. Bilim insanlarıyla böyle bir ortamda bir arada olmak inanılmaz.

1930'larada Einstein ile Sigmund Freud mektuplaşırdı. Mektupların çoğunda 'birbirimize karşı savaşları ve şiddeti nasıl durdurabiliriz' çabası vardı. Entelektüeller arasında farklı konularda etkileşim olması bir alternatif akım doğmasına, apolitik bir yapının meydana gelmesine zemin hazırlar.

İnsanları, özgürce düşünebilmeleri için bir araya getirmek, politik liderler arasında farklı düşünüşleri bir araya getirmek ve entelektüel yaklaşımlarla sorunları çözecek platformlar oluşturmak... CERN'in prestiji, sofistike yapısı ve bilimsel araştırmaları böyle bir ortamı hayata geçirmek için çok uygun. CERN'in bulunduğu Cenevre şehri de dünyanın politik sorunlarının çözümünde önemli bir merkez.

Kısmen. Çok farklı yerlerden insanlar buraya geliyor, beraber çalışıyor ve gerideki işlerine dönüyor. Uluslararası bilim elitleri burada. Burada yapılanlar her ne kadar politik olmasa da, üye ülkeler açısından, hangi ülkelerin desteklediği noktasında da belirli bir politikanın eseri. Burada düşünce tarzımı kimseye empoze edemem, ancak hissettiğim şeylerin doğru olup olmadığını da öğrenmem mümkün. CERN'e tekrar geleceğim.

Polonyalı sanatçı Goshka Macuga, 'Kimyasal silah var' yalanı ile Irak'ı işgal eden ABD'yi eleştirmesi ile biliniyor. Amerika Birleşik Devletleri 2. George Bush döneminde Savunma Bakanı olan Colin Powell, 2003 yılındaki Birleşmiş Milletler oturumunda Irak işgalini kolaylaştırmak için 'Irak'ta gizli kimyasal silah var' iddiasını ortaya atmıştı.

ABD'nin Irak'ı işgalinin ardından Irak'ta herhangi bir kimyasal silahın ortaya çıkarılamaması, ABD'nin tüm dünyaya yalan söylediğini ortaya koymuştu. Powel 5 Şubat 2003'te yaptığı konuşmasında BM temsilcilerine, Irak'ta 12 tane boş kimyasal silah mermisi bulunduğunu, ülkenin 65 ayrı yerinde kimyasal silah deposu olduğu yalanını söylemiş, elinde tuttuğu boş bir kovanı göstererek Irak'ta bulunan kimyasal mermi olarak lanse etmişti.

Birkaç yıl önce İstanbul'a Bienale geldim. Türkiye'yi çok sevdim. Dünyanın pek çok yerinde bienaller olur ve yine pek çok yerinde politik keskinleşme olabilir. Türkiye'de protestolar oldu. Artistler böyle yerlere gitmeyi sever, hediye olarak görür ve tecrübe etmek ister. Medyadan bağımsız bir yorum getirmek ister. Türkiye uluslararası sanatta son dönemde çok görünür oldu.