Avrupa'nın İstanbul müziğine ihtiyacı var

İstanbul, dünyanın bütün seslerinin duyulabildiği çok özel bir şehir olmasının yanı sıra, dünyada kendi müziklerini üretebilmiş ses ve melodi zengini birkaç şehirden biridir. İstanbul'un tıpkı Viyana gibi, Venedik gibi… Paris gibi, Napoli gibi kendine has bir melodisi vardır. Bu melodi, doğuyla batının birbiriyle uyumlu karışımı sonucu ortaya çıkmış bir melodidir. Bu melodi, İstanbul'un binlerce yıllık kültür tarihinden, Anadolu başta olmak üzere Osmanlı coğrafyasının zengin ses kültüründen beslenen ve bu çeşitlilik içerisinde oluşmuş bir melodi cevheridir. İslâm ve Hıristiyan müzik birikiminden izler taşır; Arap, Fars, Balkan etkisi vardır, tasavvufî aşkın ifadesidir, âşık dervişleri kanatlandırıp uçuran, Hacı Arif'e çerkes cariyeye olan aşkını en güzel şekilde anlattıran yine bu melodi cevheridir. İstanbul bütün bu ses zenginliğini kendi medeniyet kalıbı içerisinde geliştirmiş ve ortaya kendine has melodisini çıkarabilmiş bir şehirdir.

İstanbul'un bu güzel müziklerinde Bizans müzik kalıntılarının da, İslâm kültürünün de, Acem seslerinin de etkisi; Safiuddin Urmevî'nin, Abdülkadir Merâgî'nin, Hâfız Post'un, Itrî'nin, Ali Ufkî'nin (Albert Bobowski), Dimitri Kantemir'in, III. Selim'in, Dede Efendi'nin ve müslümanı gayrımüslimi ile pek çok müzisyenin katkısı vardır. Bu bakımdan, İstanbul'un müzikleriyle dünyada başka hiçbir şehir müzikleri kıyas edilemez, çünkü dünyanın hiçbir şehir müziğinde böylesine büyük bir katkı, zenginlik, derinlik, çeşitlilik ve ifade gücü yoktur. İstanbul müzikleri, hiç şüphesiz yüksek bir medeniyetin müzikleridir. Hiç şüphesiz bu zenginlik ve "yüksek bir kültür ve medeniyete ait olma" özelliği sadece müzik için değil, bu medeniyetin ürettiği veya geliştirdiği bütün sanat dalları için geçerlidir.

Ancak bu cevherin dünyaya tanıtılması konusunda yeterli ve doğru çabalar sarfedildiğini söylemek ne yazık ki mümkün değildir. Hepimizin bildiği gibi 2010 yılı, İstanbul için bu muhteşem ses ve kültür zenginliğini Avrupa'ya ve bütün dünyaya tanıtmak bakımından büyük bir fırsat olma özelliği taşımaktadır, çünkü 2010 yılında Avrupa'nın kültür başkenti İstanbul'dur ve İstanbul'un, köklü Avrupa kültürünün bir yıllığına da olsa başkenti olması, yüzlerce yılda oluşturduğu ses ve melodi zenginliğini bir yıl boyunca Avrupa'ya dinletme şansı elde etmesi anlamına gelmektedir. İstanbul'un müziklerini dinlemek, Avrupalı dinleyiciler için de bir şanstır ve Avrupalı dinleyicinin giderek köreldiğine inandığım müzik duyarlığının canlanmasına katkı sağlayacağı gibi, en azından geniş bir kültür coğrafyasının ses varlığını işleyerek elde edilmiş İstanbul melodilerini dinlemek, Avrupalı dinleyici açısından yeni bir kazanım olacaktır. İstanbul müzikleri başta Mozart olmak üzere birçok önemli Batılı müzisyeni nasıl etkilediyse, bugün de ses ve melodi zenginliğiyle Avrupalı besteciyi ve dinleyiciyi etkilemeye devam edecektir. İstanbul'un Avrupa'ya sunacağı muhteşem bir ses ve melodi cevheri vardır, fakat 2010 sürecinde İstanbul'un bu cevherini Avrupa'ya ulaştırmak ve Avrupalı'ya dinletmek konusunda yeterli çalışmaların yapıldığını, Avrupa'nın önemli konser salonlarında sahnelenebilecek düzeyde projelerin geliştirildiğini söylemek zor "Avrupa Kültür Başkenti" sürecinde İstanbul'un, Avrupa'nın önemli konser salonlarında gerçekleştireceği müzik projeleri, Avrupa'nın önemli sergi salonlarında gerçekleştireceği sergileri veya önemli kültür sanat projeleri yoksa, ortada hepimizi ilgilendiren bir sorun var demektir. Itrî, Dede, Hacı Arif, Tambûrî Cemil ve daha nice bestekâr, nice şâir, yazar, nice hattat, nice nakkaş, nice müzehhib, ressam… ve dahi nice sinemacı, tiyatrocu… İstanbul'un bu muhteşem kültür ve sanat cevherini işleyerek evrensel düzeyde ve sanatsal değeri yüksek eserler ortaya koyan sanatçılarımızı Avrupalı izleyiciye, dinleyiciye ulaştıramıyorsak ortada gerçekten ciddi bir sorun var demektir. Eğri oturup doğru konuşmak gerekirse, İstanbul Avrupa'ya, mûsikîsinden şiirine, hattına, tezhîbine, minyatürüne, resmine… sinemasından tiyatrosuna… zengin kültürel mirasını Avrupa'nın kültür başkenti olduğu süreçte tanıtamazsa başka ne zaman tanıtacak! Müzik, önemli bir değerdir. Müzikle ilgili uluslararası etkinlikleri yapacak kişilerde, dünyanın bütün müzik kültürlerine vukûfiyet vasfı aranmalıdır. Kimsenin üstüne alınmasını istemiyor, hiçkimseyi hedef alarak söylemiyor ve elbette dürüst ve gayretli ancak bazı haricî sebepler yüzünden adeta elleri kolları bağlanan iyi niyetli kimseleri de tenzih ediyorum ama mesele, İstanbul'un yüzyıllar boyunca oluşturduğu kültür ve sanat değerlerinin dünyaya açılması meselesidir. Bu mesele önemlidir ve hepimizin meselesidir, çünkü sürekli eleştirdiğimiz "Batı'nın kültür emperyalizmi" karşısında adeta kendi sesini kaybetme noktasına gelmiş ve sesini dünyaya kolay kolay duyuramayan bir medeniyet cevherinin, yüz yılda bir defa bile olsa Batının bu kültürel baskısı karşısında boşluk bulup tam bir yıl boyunca sesini Avrupa ve bütün dünyaya duyurma meselesidir. Artık Batı Müziği, Türk Müziği, Hind Müziği gibi ayrımlar, küçülen dünyada anlam taşımıyor… artık "müzik" diye evrensel bir üst sanat alanı var. Biz de bu alanda kendi tarzımızı, üslûbumuzu, kültür ve medeniyetimizin müzik ve diğer sanat dallarındaki üst düzey sanatsal eserlerini, önce birbirimizle kavga etmemeyi ve birbirimize saygı duymayı öğrenerek dünyaya tanıtmak zorundayız, çünkü kültürel varlığımız ve geleceğimiz buna bağlıdır. Artık sadece "Türk Mûsikîsi" alanında konuşuyor olmak yetmemektedir, Batı-Doğu diye ayırmadan dünyanın bütün önemli müziklerini bilmek ve bu geniş alanı tanımak gerekmektedir. Sadece kendi müzik kültürünü, bir yığın eksik ve yanlış aktarımları okuyup ezberleyerek bildiğini zanneden ve bununla yetinip varlığını bununla sürdüren, sanatsal ve sosyal ilişkilerini bunun üzerine oturtan bir müzisyen ve sanatçı tipi, bugünün dünyasında son derece zayıf, bilgisiz, yetersiz ve sıradan bir müzisyen ve sanatçı tipidir ki bu kişilere zaten müzisyen ve sanatçı demek de yanlıştır.

Batı müziği eğitimi görmüş, dünyanın her yerinde Batılı bestecileri mükemmel bir şekilde yorumlayan dünya çapında tanınan bir piyanistimiz ile 2010 Avrupa Kültür Başkenti açılış etkinlikleri üzerinde konuşurken şunu söylemişti: "Bu şehir Itrî ve Dede Efendi gibi muhteşem müzisyenler yetiştirmemiş miydi… nerede bu müzisyenler, Avrupa'ya neden bu müzisyenlerin eserleri dinletilmiyor?" Bugün dünyada birçok konser salonunun konser verdirmek için sıraya girdiği bu ünlü piyanistimiz bunu söylüyorsa, kimin yerli kimin yabancı ve İstanbul'un müzik cevherini Avrupalı dinleyicilere dinletebilmek konusunda kimin daha samimî ve vizyon sahibi olduğu hususundaki kararı okuyucuya bırakmak herhalde en doğrusu olacaktır.

Itrî ve Dede Efendi gibi muhteşem müzisyenlerimizi ve İstanbul'un geniş Osmanlı coğrafyasından beslenmiş olağanüstü zengin ses ve melodi cevherini, çok düzeyli etkinlikler ve iyi uygulanan projelerle, üstelik kendi salonlarında dinleterek Avrupa'ya ve dünyaya tanıtma şansı galiba bir başka bahara kaldı! Kendimiz çalıp söylüyor, kendimiz dinliyoruz. Ne anladım ben bu işten!