Bağrımızdan kopan şehir OHRİ

4 Mayıs'ta ikindiden sonra Üsküp'ten Ohri'ye doğru yola çıktık. Yemyeşil sırtlarıyla, zümrüt gibi yamaçlarıyla ufka sıralanmış dağlar, tepeler, vadiler, ovalar; kıvrım kıvrım ve yer yer uçurumlarla çevrili yolları aşıp gidiyoruz Ohri'ye. Otobüsün içi bir âlem; İstanbul'da yeşillik fukarası beton yapılar arasında nerdeyse nasır tutmuş muhayyileleriyle birer robota döneyazmış genç ruhlar, düşünce ve duyarlıklarının zirvede olduğu çağlarını yaşayan Üniversite öğrencileri, bir hapishane aracını andıran otobüste hayret çığlıklarıyla kendilerinden geçiyorlar. Ellerinden gelse, “hey kaptan, durdur şu otobüsü de vuralım kendimizi şu yamaçlara, ormanların füsunlu, loş, nemli gölgeliklerine; çıkalım şu gökleri tutmuş yemyeşil ufukların zirvelerine de uçalım göklerin engin derinliklerine doğru! Oradan, vadileri dolduran bulutların içine kuşlar gibi dalıp çıkalım!” diye bağıracaklar, ama olmuyor, bunun mümkün olmadığını biliyorlar. Otobüs, ayarlı olduğu programa uygun seyretmek, yolcularını belli vakitlerde belli beldelere ulaştırmak zorunda.

Toplu gezilerin kaderi bu. Genel programın dışına çıkıp özel hareket edemezsiniz. Bu tutuklu aracına bindirilmişseniz, ona göre hareket edeceksiniz. İçinizden nice ahlar, keşkeler yükselecek. “İmkân olacak, buralara en az üç, en fazla beş kişiyle gelecek, gönlüne göre, şöyle doya doya, duya duya, her güzelliği daha yakından seve seve gezeceksin, kardeşim”, deyince Gümüşkılıç, işi büyütüyor, bir minibüs olacak, kafa dengi birkaç arkadaşla güzel bir program yaparak yola çıkacaksın. Ecdadımızın bir zamanlar at koşturduğu bu güzel toprakları köşe bucak yoklaya yoklaya, insanlarının havasını koklaya koklaya gezeceksin; sadece fotoğraf makinası değil iyi bir kamerayla çekimler yaparak dolaşacaksın, diyor.

Güzel sesli öğrencilerden Rumeli türküleri ve şarkıları yükseliyor, zaman zaman. Alkışlarla beslenen bestelerin biri bitip bir diğeri başlıyor. Dramalı Hasan, Vardar Ovası türküleri birbirini kovalıyor. Zaman zaman da Çarşambayı sel alıyor, sevilen yâri el alıyor. Çünkü yol güzergâhı Karadeniz'i hatırlatıyor. İpşirli Hoca, Ordu'nun Dereleri diyor, istek hemen yerine getiriliyor, ardından da Gesi Bağları…

Hanendeler yorulunca, ya da söylenecekler bitince, otobüsün mikrofonuna bağlanan elektronik şarkı-türkü kasetleri imdada yetişiyor. Mahmut Hoca mütebessim, İpşirli Hocam memnun, Gümüşkılıç mutluluktan uçacak gibi. Nasıl olmasın ki. Hanendeler arasında, Anafen İlköğretim üçüncü sınıf talebesi küçük kızı Zeynep, ilahiler için mikrofona çağrılıyor, alkış üstüne alkış alıyor. Sorumlu olduğu ekip bu kadar uyumlu, her türlü yol meşakkatine rağmen tek şikâyet duyulmayınca, nasıl mutlu olmasın ki.

Otobüsün sahibi ve yedek kaptanı Şeref Efendi titiz görünen biri. Aman otobüsün içini temiz tutun, aman sağı solu kirletmeyin. Bu hatırlatmalar öyle çok tekrarlanmadı, çünkü çocuklar, gerçekten otobüsü çok temiz tuttular. O kadar ikramlara, su ve yiyecek dağıtımına rağmen otobüs çok kirletilmedi. Zaman zaman dökülüp saçılanlar da uygun bir şekilde hemen temizlendi. Hocalar hariç bütün öğrenciler imece usulüyle iş gördüler. Evlerinden getirdikleri nefis yiyeceklerle ziyafet çektiler. Elhasıl yollar güzel, yolcular güzel, yolculuk güzeldi. Akşamüzeri Ohri'ye girdik. Otel Mizo'dan daha önce yerler ayırtılmış. Mahmut Hocamla beni bir odaya verdiler. Herkesi odalarına yerleştiren Gümüşkılıç Bey ve İpşirli Hocam ailecek odalarına geçtiler. Herkes eşyalarını odalarına yerleştirince akşam yemeği yenildi. Yemekten sonra şehre gezmeye gidenler çarşı pazarı kapalı bulunca geri döndüler ve odalarına istirahata çekildiler. Uzun bir yolculuktan sonra böyle bir dinlenmeye çok ihtiyaç varmış, meğer. Geçilip gelinen yerler çok güzel olunca, bu güzellikler, havasıyla, güneşiyle çarpıp yoruyor insanı. Güzelliklerin içinden geçerken insan bunu pek fark edemiyor. Bir de, belki de en önemlisi, daha önce buraların bizim yurdumuz, atalarımızın yurdu oluşu. Bu oluşun bizde uyandırdığı tarihi duygular, hayret, hasret; Sami İslamoğlu'nun son yirmi otuz yıldır Balkanlarda yaşananlarla ilgili anlattıkları, farkında olmadan bizde ayrı bir ruhi yorgunluk meydana getirmiş olabilir.

Otel, şehrin biraz dışında, oldukça tenha. Mayıs ayının başlarındayız, buralarda turizm sezonu Haziran'da başlar diyorlar. Bu sessiz, sakin gecede herkes uykunun derin sularında yunup arınmış olarak sabaha gözlerini açıyor. Hava durgun, göl sakin. Cilalı bir cam gibi pırıl pırıl sular, aynasına düşen göklerin rengini ve derinliğini yansıtıyor. Kaplan Bey ve İpşirli Hocamla otelin önündeki kıyı boyunca kumlar üzerinde yürüyüş yapıyor, erken kalkan öğrencilere pozlar verip resimler çektiriyoruz. Ah diyor, İpşirli Hocam, ah hava biraz uygun olsa da gölde biraz yüzseydim.

Makedonya Cumhuriyetinin güneybatısı ile Arnavutluk'un doğusunda yer alan Ohri Gölü'nün, Balkanlar'ın en eski ve derin gölü olduğu söyleniyor. Gölün kenarında üç büyük şehir var. Bunlardan Ohri ve Struga, Makedonya'nın; Pogradec ise Arnavutluk Cumhuriyeti'nin sınırları içinde. Bu şehirlerin dışında göl kıyısında birçok balıkçı köyü varmış. 358 kilometre karelik gölün en derin yeri 288 metre; kıyılardaki derinlik ise 30-50 metre arasında değişiyormuş.

Balkanlar'ın denize kıyısı olmayan ülkelerinden, özellikle de Kosova ve Sırbistan'dan birçok insan, yaz tatillerini geçirmek için Ohri bölgesini tercih ediyormuş. Göl halkının ağırlıklı gelir kaynağı da bu diyorlar. UNESCO, gölü 1979'da Dünya Kültür Mirası listesine almış.

Sabah kahvaltısını otelde yapıp şehre indik. Küçükler neden bu kadar güzel olurlar ki? Çocuk, tay, oğlak, kuzu, civciv… hepsi, hepsi güzel küçüklerin. Ohri de güzel çünkü küçük. Camiler, evler, kiliseler; meydanlar, küçük; sokaklar, daracık. Dağların büyüklüğünü o yeşil örtüsü kapatıyor; gölün büyüklüğünü de dağlar hissettirmiyor.

Ohri'de Hıristiyan kültürü hâkim. Osmanlıdan kalan 10 kadar camiye karşılık 40'a yakın kilise bulunmakta. MS. 9. yüzyılda Selanik'te doğan Bizanslı Yunan kardeşler, St. Kiril ve St. Metodius, Moravya ve Panonya'da Slavlar arasında Hıristiyanlığın yayılmasını sağlamışlar. Heykelleri dikilmiş. Bu kardeşlerden ilkine Ortodoks Kilisesi tarafından azizlik unvanı verilmiş, 1880 yılında Katolik Kilisesi tarafından ikisine de azizlik veriliyor. Slavların önderleri kabul edilen kardeşlere, Katolik ve Ortodoks Kiliselerince de büyük önem veriliyor. Hatta 1980 yılında Papa II. Jean Paul, bu iki kardeşi, Benedict ile birlikte Avrupa'nın koruyucuları ilan etmiş. Avrupa'nın koruyucuları!... ne demekse?!

Slavlar, Bulgarlar ve Yunanlılar iki kardeşi aralarında paylaşamıyor; özellikle Yunanlılar ve Bulgarlar arasında tarihi bir, sizindi-bizimdi çekişme devam ediyormuş.

St. Naum ve St. Clement, Kiril alfabesini bulan, Slav azizlerinden St. Kiril ve St. Metodius'un öğrencileriymiş. St. Kiril'in İncil'i okutmak için bulduğu Kiril alfabesini tüm Balkanlara bu öğrenciler yaymış. Ohrid, Hristiyanlık açısından çok önemli merkezlerden biri kabul ediliyor. Evet, Ohri, bağrındaki heykeller ve kiliselerce bizden koparılmış.

Biz de Ohri'yi Safranbolu'ya benzeterek seviyoruz. Taş döşeli, tertemiz, o daracık sokaklara dalınca sonuna kadar gitmek isteği duyuyor, evlerden birinin kapısını çalıp, orada yaşanan hayatı görmek istiyor, gönül. Evlere giremiyoruz ama 18. Yüzyılın ikinci yarısında Halvetiyye Şeyhi Mehmet Hayati Efendi'nin kurduğu Halveti Tekkesi'ne giriyoruz. Tekkenin bugünkü Şeyhi Osman Efendi karşılıyor ekibimizi. Merhum Turgut Özal'ın tekkeye büyük yardımlarının olduğunu, Tayyip Beyin de Tekkeyi ziyaret ettiğini söylüyor. Buna rağmen kopuk Ohri'yi kalbime tam koyamıyorum. Bütün gezi boyunca bu kopuş duygusunu içimden bir türlü atamadım.

Şehir oldukça tenha. Sami Bey, siz bir ay sonra gelecektiniz, kalabalıktan buralarda yürümekte güçlük çekerdiniz, diyor. Bizi çarşı içinden ara sokaklara götürüyor. Küçücük bir dükkânda çağlar öncesinde Çin'de yapılan kağıt tekniği ile kağıt üretip, değişik baskı ve boyutlarda defterler yapan birine rastlıyoruz. Adam, ağacı suya rendeleyip günlerce ıslatarak hamur haline getiriyor. Hamuru ince eleklere alıp suyunu süzdükten sonra özel bezlere serip kurutuyor, kuruyan kâğıtları presten geçirip ütüledikten sonra kullanıma hazır hale getiriyor.

Ohri Kalesine çıkamıyoruz. Çıkışın zor, vaktin dar olduğunu, ancak Gölde bir tekne turu yapabileceğimizi söylüyorlar. Sami Bey çok ucuza konforlu bir tekne kiralıyor. Ekip göle açılan tekneden pür heyecan Ohri'yi seyre dalıyor. Karadan göle bakmanın ayrı, gölden karaya bakmanın daha ayrı, anlatılmaz bir tadı var. Sami Bey oldukça uzak bir istikamete doğru elini uzatıp, şu gördüğünüz yer, Mareşal Tito'nun yabancı devlet adamlarını konuk ettiği yer, diyor. Ohri'den oldukça uzakta, yeşillikler içinde, göle bir yarım adacık halinde uzanıyor, o yer.

Gölden Ohri Kalesini ve eteklerinde sıralanan diğer tarihi yapıları, kuş yuvası gibi sıralanan evleri seyre doyum olmuyor. Tur, çabucak bitiyor. Dönüş için uyarılar artıyor. Hadi arkadaşlar toplanın bakalım, diyen Gümüşkılıç'ın sesi yükseliyor. Yine hepimiz otobüsteyiz. Gurup başkanlarından tekmil alan Gümüşkılıç, herkesin otobüste olduğuna iyice kanaat getirdikten sonra otobüse hareket emrini veriyor. İstikamet Struga.