Başkanlık sisteminin kökenleri ve niteliği

Başkanlık sistemi, 18. yüzyılın sonlarında özellikle ABD'de ortaya çıkan ve kurucu babaların (Washington, Jefferson, Madison ve Hamilton) ortaya attığı özgün bir yönetim sistemdir. Bir başka deyişle, başkanlık sisteminin temelleri ABD'de atılmıştır. Başkanlık sistemi aslında “Kuvvetler ayrılığı” gibi çok basit bir mantığa dayanır. Bununla birlikte sistemin temellerini Antik çağlara kadar indirmek de mümkündür. Sistem ilk olarak Aristo'nun karma hükümet düşüncesini Antik Yunan'daki kent devletlerinin anayasal biçimlerinin hatlarını çizdiği Politika adlı eseriyle ilk ortaya atılmıştır. Aristo'ya göre iyi bir hükümet sistemi için yasama (meşveret), yürütme ve yargının üç ayrı öğe olarak anayasalarda yer alması ve aralarındaki ilişkinin iyi biçimde düzenlenmesi gerekmektedir.

Antik Yunan'ın dışında Başkanlık sisteminin izlerini Antik Roma'da görmek mümkündür. Roma dünyasının önemli düşünürlerinden Polybius, Roma'nın ilk Cumhuriyet Dönemine tanıklık eden bir siyaset bilimcidir. Aslen Atinalı olan Polybius, Roma'ya getirildikten kısa bir süre sonra Roma yönetim sisteminden etkilenerek Aristo'nun söylemlerine yönetimlerin dolaşımı ilkesini ekleyerek karma anayasa fikrini ortaya atmıştır. Daha sonraki yüzyıllarda Montesqueu ve ABD Anayasa kurucularını da derinden etkileyen Polybius, esasen fren mekanizmaları olan bir siyasal rejimi öngörmektedir. Özellikle Jefferson ve Adams gibi Amerikan Anayasa kurucuları Polybius'un bu ifadelerinden açıkça etkilendiklerini sıklıkla dile getirmişlerdir.

Aydınlanma çağının başlamasıyla birlikte devletin rejimi ve işleyişi konusu yeniden gündeme getirilmiştir. Aydınlanmanın kurucuları arasında görülen ve 17. yüzyılın en önemli düşünürleri arasında kabul edilen John Locke, aynı zamanda devletin rejiminin yasama, yürütme ve yargı erklerinden meydana gelmesi gerektiğini de ifade eden ilk düşünür olarak bilinmektedir. Öncelikle Locke, Batı'da teolojik temellere dayanılarak haklı gösterilmeye çalışılan kralın mutlak ve tanrısal hukukunu reddetmiş ve yönetimin ortaya çıkışı için başka bir açıklama ve siyasi güç için de başka bir kaynak bulmanın zorunluluğundan bahsetmiştir. Siyasi iktidarın kaynağını, Polybius tarafından ortaya atılan Karma Anayasa kavramı her toplumun özünde kendine has bir yönetim sistemi yattığına dayanır. Ona göre her rejim zamana yozlaşabilir. Eğer bu yozlaşmanın biçimi ve özellikleri önceden kestirilebilirse engelleyebilecek mekanizmaları kurmak kolay olacaktır. Bu mekanizmalar ise denge ve kontrol mekanizmalarıdır. Her rejim kendi içinde denge ve kontrol mekanizmaları kurabilmelidir.

Ülkemizin gündemine yakın bir zaman önce gelen başkanlık sistemi çok yanlış bir zemin üzerinde tartışılmaktadır. Başkanlık sistemi ancak parlamenter sistem, yarı-başkanlık sistemi ve saf başkanlık sistemleriyle karşılaştırmalı olarak ele alınması ve avantaj ve dezavantajlarıyla birlikte bilimsel bir analize tabi tutulmak suretiyle gerçek anlamda anlaşılabilir. Dünya sisteminin şekillendirildiği tarihi dönüm noktalarından olan 1815 Viyana Kongresi ve 1916 Sykes-Picot Anlaşmaları ile büyük devletler nasıl Osmanlı'yı 'Avrupa'nın Hasta Adamı' ilan ederek yeni oluşmakta olan dünyada devre dışı bıraktılarsa, yine bugün yeni bir dünyasının tesisi eşiğinde bulunduğumuz 2015 senesinde Türkiye, tarihinin en acımasız kıskacına alınmış ve terörle ve koalisyon arayışlarıyla meşgul edilmeye çalışılmıştır. 1 Kasım tarihi itibarıyla irfanıyla şöhret bulan halkımız bu ablukayı delmeyi başarmış, ülkenin huzur, barış ve istikrarı adına en büyük adımı atmıştır. Öte yandan güney sınırı dört yıldır süren iç savaşın getirdiği istikrarsızlık ve topraklarının tamamına yakını terör örgütlerinin tehdidiyle yüz yüze kalan ülkemizin artık bu makûs talihini dönüştürme vakti gelmiştir. Bu anlayışın bir ürünü olarak tartışmaya açılan başkanlık sistemi, haddizatında rahmetli Türkeş'in, Erbakan'ın, Demirel'in ve Özal'ın da en büyük rüyasıydı.

2007 yılında Sabih Kanadoğlu'nun ortaya attığı 367 garabeti yüzünden parlamentoda seçilemeyen Abdullah Gül'ün yaşadığı tecrübeden sonra cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi hususu referanduma sunulmuş ve bu teklif, büyük bir oy oranıyla halkımızın kabulüne ve teveccühüne mazhar olmuştu. Neticede halk tarafından seçilen ilk Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ortaya çıkan bu yeni durumda parlamenter yapıyla devam edilemeyeceğini savunması son derece gerçekçiydi. Zira bir yanda halk tarafından doğrudan seçilen bir Cumhurbaşkanı ve yine aynı usulle seçilen başbakan ve bakanlar kurulu (yürütme organı) mevcuttu. “Çifte meşruiyet” olarak adlandırılan bu durum, yeni krizler yaratmaya gebeydi. Öte yandan dört partili bir parlamentonun oluşması, ileriye dönük ciddi bir istikrarsızlığın ilk işaret fişeği gibiydi. 80 milyona yaklaşan nüfusu, trilyon liraya varan gayri safi milli hasılası ve stratejik bir coğrafyada yer alan konumuyla Türkiye, artık parlamenter sistemle yönetilemezdi. Yürütme'nin güçleneceği bu yeni sistemde, ekonomik fayda bekleyen insanlar yerine idealist insanlar bakan ve milletvekili olabilecekti. Bu sistem aynı zamanda çift başlılığı önleyecek, ideolojik kutuplaşmaları asgariye indirecek, marjinal grupları elimine edecek ve Atatürk'ün ilk meclisine benzer bir yapı Türk parlamentosuna hakim hale gelecekti. Bu bakımdan başkanlık sistemi gibi mühim bir reçeteyi Tayyip Erdoğan'ın şahsi arzusu gibi göstermek ve bu sistemi federal yapılanma, eyalet yapısı ve özerk yönetimlerle özdeş kılmak en basitinden konuyu ana ekseninden uzaklaştırmak olacaktır. Hepimizin bildiği üzere üniter bir yapıyla başkanlık sistemi elbette bir arada yürütülebilecektir.