Bu yıl seyyah-ı alem yılı

UNESCO, doğumunun 400. yılı nedeniyle 2011 yılını Evliya Çelebi Yılı ilan etti. Evliya Çelebi malum, şefaat dileyeceği yerde seyahat dilediği rüyasını kaynak göstererek, belli ki gezmeyi, görmeyi, bilmeyi çok sevdiğinden, 50 yıl boyunca gezmiş en ünlü seyyahımız. Kimi zaman akrabası olan Sadrazam Melek Ahmet Paşa eşliğinde, kimi zaman gittiği yerlerde ulaklık vs. yaparak, kimi zaman da mahiyetindeki kölelerle devr-i alem etmiş.

Bugün 10 ciltlik Seyahatname adlı eseri sosyal tarih araştırmaları için güçlü bir kaynak. Gittiği yerlerdeki yaşamı en ince ayrıntılarıyla aktarıyor çünkü. Mitolojik öykülere de yer veriyor, dini kitaplardan alıntılar da yapıyor, oldukça öyküsel katkılar sunarak elbette. Mardin'de Nuh'un gemisiyle ilgili anlattıkları, özellikle hayvanların gemideki diyalogları, edebi yeteneğine dair ipuçları veriyor. Konuşma diline yakın bir anlatım dili benimsiyor, en çok başvurduğu sanatlardan biri ise mübalağa. Gördüğü yaşlı bir beygiri aktarırken “Bir ayağını öne atıyorsa diğerini ahirete atmak ister gibiydi” ifadesini kullanıyor. Erzurum'da damdan dama atlayan kedilerin donması anekdotuna göre çok daha samimi. Beygirin yorgunluğu daha fazla içimize işliyor sanki.

Gittiği yerlerin dillerini de günü kurtaracak derecede öğreniyor ve eserinde bunlara yer veriyor. Dilbilimciler, duyarak kaleme aldığı bu yabancı dillere karşı istidadı olduğu konusunda hemfikir. Kürtçe'de öğrendiği bazı cümleler şöyle; Heye nan (Ekmek var mı), Mirişk heye bine (Tavuk varsa getir) Ce heye bin (Arpa varsa getir).

Hıristiyan memleketlere gittiğinde kiliseleri ziyaret ediyor. Oraların adetlerini 'küffarlar böyle yapar, şöyle yapar' diye anlatsa da, bu durum, dönemin hitap biçimi düşünüldüğünde çok şaşırtıcı değil. Macaristan'da İsa Peygamber'in doğumunun yıldönümüne denk geliyor; kendi deyimiyle 'İsa mevlüdü'ne. Kilisedeki tasvirlere bakıp Kuran'daki ayetlerle anlamlandırıyor onları. Gayya kuyusu tasavvurunu görenlerin Veyl suresindeki “Diliyle çekiştiren, kaş ve gözüyle işaretler yapıp alay eden her fesad kişinin vay haline” ayetini okuyacağını söylüyor.

Yapı Kredi Yayınları tarafından çıkarılan Seyahatname'nin kimi yerlerinde '….' işareti var. İlk karşılaştıklarımda “Okunamadığı için mi böyle boşluklar var” diye düşündüm ama öyle değilmiş. Evliya Çelebi'nin kendisi buraları bizzat boş bırakmış. Sonra öğrenir, yazarım diye. Ama yazamamış. Genellikle tarihler, sayılar ve anlattığı yerlerin asıl isimlerinde bulunuyor bu tür boşluklar.

Metinlerinde kendisinden 'hakir' diye bahseden ünlü seyyah, yaptığı işi pek de büyüterek anlatmayanlardan; “İmdi ey vefalı dostlar Allah bilir bu değerli ömrü hala seyahatte yok etmedeyiz”. Eserlerinde kendisini daha yakından tanıtacak pek bir şey yok, gerçek adı bile. 2011, Evliya Çelebi yılı olacak. Henüz Kültür Bakanlığı bu çerçevede neler yapacağından haberimiz yok ama onu, daha yakından tanıtacak çalışmaları bekliyoruz.