Değişim mezara kadar sürüyor...

'İki dünya arasındaki kapı' olarak da anılan mezar taşları birçoğu için ise ahirete açılan kapıdan ziyade farklı şeyler ifade edebiliyor. Son dönemlerde mezar taşları sosyal hayatın dışına atılsa da değişen yaşam tarzlarından nasibini alıyor.

Geçmişte bir sanat eseri gibi işlenen; hat ve oyma sanatlarıyla şekillendirilen mezar taşları da 'Cumhuriyet'le birlikte Osmanlı ile bağını koparmıştı. Osmanlı'nın geleneğini sürdürme korkusundan mı, yoksa ölüm korkusundan mı bilinmez ama 20. yüzyıl insanı mezar taşlarını pek önemsemedi. Bunun sebebi belki de başını sokacak evi bile olmadan dünyadan göçen Anadolu insanının mezar taşına özenmeye bile takatinin olmamasıydı. Ancak 2000'li yıllardan 'öteleri önemseyen' insanların sosyal hayatta edindikleri statüler mezar taşlarına da yansımaya başladı.

20-30 yıl öncesine kadar bir tahta ya da taş parçasından meydana gelen mezar taşları önce sade beton parçacıklarına ardından da süslü, işlemeli mermerlere dönüştü. Hatta bu mermerler çeşitli logolar, mesleki bilgilerle süslendi. Ancak hala ecdadın kabirlerindeki ihtişamın yanından bile geçemiyor. Gözümüzün önünde olan ama bugün dek pek göremediğimiz bu meseleye biraz bakalım istedik. Osmanlı mezarlarıyla ilgili araştırmaları bulunan yazar Nidayi Sevim'le Eyüp'te randevulaşıp eski ve yeni mezar taşları arasında bir gezintiye çıktık.

Nidayi Sevim, kendisini mezar taşlarına adamış bir isim. Bu konuda “Medeniyetimizin Sessiz Tanıkları” isimli bir de kitabı bulunan yazar, aynı zamanda her gün Eyüp Sultan mezarlığının bitişiğindeki evinden çıkıp mezarlıklardan geçerek işine gidip geliyor. Nidayi Sevim, mezarlıkları adım adım geziyor, mezar taşlarını okuyor, bakımsız mezar taşları için resmi yerlere başvuruda bulunuyor. Onu bu işi yapmaya iten sebebi soruyorum. “Ecdada olan vefa borcumu ödemek için ilgileniyorum” diyor.

Günümüz mezar taşlarını merak ediyoruz ama geçmişle kıyaslayabilmemiz için Nidayi Sevim'e Osmanlı'daki mezar taşlarını soruyoruz. Tarihi mezar taşları medeniyetimizin zamanı aşan birer sessiz tanığı. Eski mezar taşlarında mutlaka Allah'ın baki olduğuna değinilir ardından ölen kişi hakkında bilgiler verilir, ölen kadın ise duvak çizilir, erkek ise mesleğine işaret eden serpuşlar yapılırmış. En önemlisi de taşlarda şiir ve hat sanatı muhakkak olurmuş.

Günümüz mezar taşları ise ecdadın kabirlerine nispetle oldukça sığ. Ancak bugün de kimi mezar taşlarından ölen kişinin ilgi alanı, tuttuğu takım, yaptığı iş gibi bir çok bilgi öğrenilebiliyoruz. Gri ve hat işlemeli taşların yerine artık renkli taşlar moda. “Hüve'l-Bâki”, “Ruhuna el-Fatiha” gibi alışık olduğumuz ifadelerin yazıldığı taşların yerini ölen kişinin fotoğrafıyla süslenen mermerler almış. Nidayi Bey, “Eski mezar taşları size ısrarla ölümü hatırlatırdı, yeniler dünyayı” diyor. Mezarlıkların birçok insan için çok şey ifade etmediğini söyleyen Sevim, mezarlıklardaki döner-ayran çöplerini gösteriyor ve artık ölümün bile dünyalık olduğunu hatırlatıyor. Sevim'e günümüz mezar taşlarında halk edebiyatının izlerini hatırlatıyoruz, bunun Osmanlı'nın son döneminde başlayan bir akım olduğunu ifade ediyor.

İbrahim Yıldırım ise İstanbul Üniversitesi Sanat Tarihi hocalarından. Sosyal, kültürel ve siyasi değişimlerin her şeye olduğu gibi mezar taşlarına da yansıdığını düşünüyor. Yıldırım da latin alfabesine geçişle birlikte yeni bir mezar taşı kültürü oluştuğunu teyid ediyor. “Ölünün mezara gömülme şeklinde bir değişiklik yok ama görsellik ve alfabe değişti, sorun toprak altında değil, toprak üzerindeki yapılanmada” diyor. Ölümün sanata edebiyata yansıması gibi mimariye de yansımasının kaçınılmaz olduğunu anlatıyor İbrahim Bey. 2010 Türkiyesi'ndeki mezar yapılanmasını çok sade buluyor. “Osmanlı mezar taşlarına baktığınızda karşınıza bir sanat objesi çıkardı, şimdi aynı şeyi görmek mümkün değil” diyor.

İbrahim Bey'e göre mezar taşları ölen kişinin dünyasını ve ekonomik durumunu yansıtıyor. İbrahim Bey'e kendi mezar taşınız nasıl olsun isterdiniz diye soruyorum. “tarz-ı kadim” yani 'medeniyet geleneğini taşıyan tarz' cevabını veriyor. İbrahim Bey mezar taşlarında yeni bir yapılanmaya ihtiyaç olmadığını düşünüyor. Maddi durumu iyi olan çok zevkli ve hoş bir mezar taşı yaptırabilir ona göre. İbrahim Bey, eski mezar taşlarını çok beğeniyor ve yine geçmişten alacağımız birbirinden hoş örneklerden hareketle, ortaya günümüz insanını yansıtacak yeni bir şeyler çıkarmanın öneminden bahsediyor ve ilave ediyor: “Dünyadaki duruşunuz ne ise, mezar taşınıza da yansıyan odur." Ona göre, dünya hayatının geçici olduğuna değinilen, bir ayet, bir hadis ya da bir kelam-ı kibar mezar taşı için yeterli.