Edebi sanattan öğrendik

Geleneksel sanatın temelini usta çırak ilişkisi oluşturur. Ebru sanatının Cumhuriyet sonrası önemli temsilcisi olan Mustafa Düzgünman’ın ve ailesinin hikayesini pek çok okurumuz Ahmet Yüksel Özemre’nin “Üsküdar’da Bir Attar Dükkanı” kitabından hatırlayacaktır. 2020, büyük ustanın doğumunun 100. vefatının ise 30. yılıydı. Ancak pandemi dolayısıyla pek etkinlik yapılamadı. Fakat yetiştirdiği sayılı öğrencilerinden olan Alparslan Babaoğlu hocasına bir vefa örneği göstererek onu anlatan bir kitap kaleme aldı. Geçtiğimiz günlerde Albaraka Türk Yayınları arasında okurla buluşan “Hocam Mustafa Düzgünman” kitabı büyük ilgi gördü. Kitaptan yola çıkarak Alpaslan Babaoğlu ile hoca öğrenci ilişkilerini, o yılların kültür sanat ortamını ve Düzgünman’ı konuştuk. Buyrun.

Kesinlikle diyebiliriz. İstanbul’a yabancı ve sanata uzak bir insan olarak benim Türkiye’nin tek ve dünyanın en önemli ebrucusu, Üsküdar’da aktarlık yapan Mustafa Düzgünman’ı tanımam mümkün değil. İsmini de ilk defa ebru sayesinde işittiğim doğrudur. Benim Sultanahmet’teki Cedid Mehmed Efendi Medresesi’nde ebru yaptığım mekana hocanın eserlerini “görenler bunları benim yaptığımı zannedecek benim Mustafa Düzgünman gibi ebru yapmam mümkün değil kaldırın bunları” şeklinde itiraz ettiğimi duyan hocamın benim bu dürüst davranışım hoşuna gitmiş ve “söyleyin o çocuğa bana gelsin” diyerek bana haber yollamış. Bu davete icabet edip bir cuma günü Üsküdar’daki Aktar Dükkanı’na gittiğimde “ben pazar günleri saat 10:00-12:00 arası atölyeme misafir kabul ederim bu pazar sen de gel” diyerek beni talebeliğe kabul etti, böylece başladı ilişkimiz.

Tarif edemeyeceğim ölçüde çok değiştirdi. Hocam’dan önce ebru yapmıyormuşum ama yaptığımı zannediyormuşum. Şöyle anlatmaya çalışayım. Ebru, diğer sanatlarımızın aksine ebrucunun iradesi dışında çok sayıda değişkenden etkilenen bir sanat. Mesela havanın sıcaklığı, rutubeti, basıncı, kullandığınız suyun sertlik derecesi, ebru yaptığınız yere yakın bir mutfakta kızartma yapılıp yapılmadığı, ebrucuyu izleyen birisinin parfüm kullanıp kullanmadığı gibi birçok olay ortaya çıkan ebrunun güzelliğine ve kalitesine tesir eder. Tecrübeli, bunları yaşayarak öğrenmiş birisine danışmadan bu sorunlardan nasıl kurtulabileceğinizi ve güzel ebrular yapabileceğinizi öğrenmeniz kendi çabanızla ya mümkün değildir ya da bir ömür alır. Öte yandan bir de ustamın isminin Mustafa Düzgünman olması da ebruculuk hayatım boyunca benim için her zaman çok güçlü bir referans oldu bunu da gönül rahatlığıyla itiraf etmem lazım.

Bu usul, yani tarif ederek değil de göstererek öğretme usulü Hocam’ın tercih ettiği bir usuldü. İstese elbette tarif de ederdi ama o hep göstererek ve tenkid yoluyla öğretmeyi tercih etti. Hoca hangi usulle öğretirse öğretsin geleneğin yaşaması için sanatın edebini ve adabını talebesine aktarmak zorundadır. Bunun da en doğru ve kalıcı yolu, sözle değil de davranışlarınızla örnek olarak bunu yapmaktır. Hocamın yaptığı da tam olarak buydu. Sözle değil de davranışlarıyla, göstererek sanatın edebini, adabını aktardığını düşünüyorum.

Evet bu doğru. Evlendikleri günden ölüm onları ayırana kadar hep yanında olan birisi olarak eşi Süheyla Teyze’nin ebru yapmasa da yapıyormuşçasına ebrunun teknik ve estetik hususiyetleri konusunda fikir sahibi olması çok tabii. Bunun bir sonucu olarak da özellikle ilk yıllarda muhtemelen hocamın ebrularını tenkid ediyor daha iyi nasıl olabileceği konusunda görüşlerini söylüyordu. 1990 senesinde Hocam’ı kaybettikten sonra 2004 senesinde o da Hakk’a yürüyene kadar Hocam’a gider gibi Süheyla Teyze’yi ziyarete gittim ve giderken de ebrularımı götürüp gösterdim. Hocam nasıl tenkid ediyor ve kusurlarımı söylüyorsa Süheyla Teyze’nin de aynı isabetle tenkid ettiğini rahatlıkla ifade edebilirim.

Hocamın ebru yapmaya başladığı yıllar tam II. Dünya Savaşı’nın bittiği yıllar. Tabiatıyla ülkede her şeyin sıkıntısı çekiliyor. En başta kâğıt yok. Cam üretimi sınırlı olduğundan boyalarınızı koyabileceğiniz kavanozlar sınırlı. Ben kendisiyle tanıştıktan sonra bile kullandığı kavanozların çoğunluğu eczacı dostlarından edindiği merhem kavanozları ve bitmiş reçel, salça gibi yiyeceklerden kalan kavanozlardı. Hatta dibindeki kabartma “inhisar” ibaresinden Tekel İdaresi’nin sattığı bir ispirto şişesi olduğu anlaşılan bir şişeyi dibine yakın yerden keserek kullandığını görünce hayrete düşmüş ve bunu nasıl bu kadar düzgün kestiğini sormuştum. Bunların yanında boya sıkıntısı da mutlaka söz konusuydu. Ne dünyada bugünkü gibi boya üretimi gelişmiş ve yaygınlaşmıştı ne de olsa bile ekonomik nedenlerle ithalatı söz konusuydu. Herhalde en rahat tedarik ettiği malzeme, aktar da olduğu için anavatanı Türkiye olan kitreydi.

Hoca’nın zaten çok öğrencisi yoktu. Olanların da mesela Sabri Mandıracı askeri öğretmen, Aydın Gülan Hukuk Fakültesi’nde öğretim üyesi, Serhan Aytan Devlet Klasik Türk Müziği Korosu’nda ud sanatçısı, Fuat Başar hattat, fakir de mühendis. Bu vasiyetin öğrencileri tarafından yerine getirildiğini gönül rahatlığıyla söyleyebiliriz.

Ebru diğer sanatlarımız gibi değil. Teknenizden güzel ebrular çıkarabilmeniz için bir süre teknenizdeki sıvının doğru kıvamını bulana kadar denemeler yapmanız, bunun yanı sıra boyalarınızın su ve öd ayarlarını yapmanız yani her bir boyaya ne kadar su ne kadar öd ilave etmeniz gerektiğini bulmanız lazım. Bunlar da bir seferde oluveren şeyler değil. Doğru ayarları bulabilmeniz için tekneden belki 10 belki 20 tane bazı kusurları bulunan sıra ebruları çıkar. İşte ebru sizin geçim vasıtanız ise, “bunların da müşterisi çıkar” ya da “daha ucuza satarım” düşüncesiyle onları ortadan kaldırmaz saklarsınız. Bu da kalitenin düşmesi anlamına gelir. Eğer ebru geçim vasıtanız değilse böyle ebruları kimseye göstermeden imha edersiniz. Kendisi bu şekilde bozuk olan ebrularına “çıkma ebru” derdi ve kimseye vermez atölyesinde ayrı bir yerde muhafaza ederdi. Bir gün bu şekilde ayırdığı bir tomar ebruyu “al bunları renk bakarsın” diye bana verdi ve ben de senelerce o ebrularda kullandığı renklerden feyz aldım.

Evet 80’li yıllara kadar ebrularını imzalamamış Hoca çünkü hem başka yapan yok hem de onun gibi ebru yapmak mümkün değil. Ne zaman birileri Hoca’nın ebrularıyla sergi açmışlar o zaman bunun bir daha tekrar etmemesi için, emek hırsızlığına karşı tedbir olarak çiçekli ebrularda çiçeklerin dibini, diğer ebrularda da bir köşesini bazen sene olarak tarih de koymak suretiyle imzalamaya başlamış. Bizim sanat geleneğimizde zaten icazet alınmadan esere imza konulmaz. İcazet aldıktan sonra da Hocam’ın bu yönde bir tavsiyesi olmadı ama ben de tarih atarak onun yaptığı şekilde imzalamaya başladım ebrularımı.

Evet ben uzun süre bunun etkisinden kurtulamadım. Vefatından birkaç gün önce kendisini son ziyaretimde Süheyla Teyze beni mutfağa çağırarak” Hoca vefat ilanını senin vermeni istiyor bana bu metni yazdırdı ve sana vermemi söyledi” diyerek yazdırdığı metni ve bir de vesikalık fotoğrafını verdi. Bu kendisini son görüşüm oldu maalesef.

HOCAMA HİZMET İÇİN KİTABI YAZDIM

Kesinlikle. Bizim sanat geleneğimizde usta ile çırağının münasebeti her ikisi de Hakk’a yürüyene kadar devam eder. Çırak son nefesine kadar ustasının eserlerinden feyz almayı sürdürürken yine son nefesine kadar ustasını ve eserlerini anlatmaya ve tanıtmaya devam eder. Geçtiğimiz yıl Hocam’ın doğumunun 100., vefatının 30. yıldönümü idi. Bu nedenle Hocam’ı anmak için ne yapabiliriz diye birtakım arayışlar içine girdik. Geçtiğimiz yılın Şubat’ında Uğur Derman Hocam ile Altunizade Kültür Merkezi’nde bir sohbet toplantısı gerçekleştirdik ve Hocam’la alakalı hatıralarımızı gelenlerle paylaştık, eserleriyle küçük bir sergi yaptık ve kendi ses kayıtlarından okuduğu ilahileri dinledik. Bu çerçevede sergi, konferans gibi birçok faaliyet planlıyorduk ama salgın nedeniyle bunların hiçbirisi gerçekleşemedi iptal etmek zorunda kaldık. Geçtiğimiz Haziran’da Al Baraka Yayıncılık’tan Ahmet Faruk Çağlar Bey beni arayarak doğumunun 100. yılı münasebetiyle bir Mustafa Düzgünman kitabı yayınlamak istediklerini, yazıp yazamayacağımı sordu. Ben de Hocam’a hizmete vesile olur hem de 100. doğum yıldönümünü bu şekilde anmış oluruz diye ebruculuğuyla sınırlı kalmak kaydıyla kabul ettim kitap bu şekilde ve Hocam’a hizmet amacıyla ortaya çıktı.

İşittiklerimin dışında hiçbir fikrim yok maalesef. Çekim yaptığı bütün cami, mescid, tekke ve kabristanları gezip bakmak lazım ancak benim gözümün önünde bazı levhaların bulundukları yerlerde artık bulunmadıklarını görmem bende bu levhaların da büyük çoğunluğunun kaybedildiği izleniminin doğmasına sebep oldu.

Hocam gençliğinde çok zor şartlarda çekmiş bu fotoğrafları. Henüz fotoğraf filmi icad edilmediğinden emülsiyonlu camlar üzerine aldığı negatiflerin banyolarını ve agrandizmanlarını da kendisi yapıp kendisi basarmış. Sağlığında bu camları Türk Petrol Vakfı’na bağışladığını biliyorum. Bastığı fotoğrafların ise Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi’ne verildiğini ve bunlardan bir kısmının ansiklopedinin özellikle hattatlarla ilgili bazı maddelerinde kullanıldığını işittim. Keşke bunlar bir katalog olarak basılsa ne güzel bir hizmet olur.

Fazla ilginin hem iyi hem kötü tarafları var. İyi tarafı şu ebrunun bilinirliği artıyor. Eskiden sadece İstanbul’da bilinen ebru artık ülkenin her yerinde biliniyor bu güzel bir şey. Ancak özellikle sosyal medyanın yanlış kullanımı sonucunda doğru ve güzel ebrunun yanında ebru sınıfına sokulmaması gereken, ya çok amatörce ya da ticari kaygılarla yapılan işler ebru diye sunularak geniş kitlelere ulaşıyor bu ilginin sonucu olarak da bu yanlışlılar paylaşılıp yaygınlaşıyor. Bu da işin kötü ya da sakıncalı tarafı maalesef.

Buna bir örnek de açılan ebru kursları bana göre. İlgi fazla olunca belediyeler ya da Halk Eğitim Merkezi gibi kurumlar kendilerini hat, ebru, tezhip, minyatür kursları gibi kursları da açmak konusunda sorumlu hissetmeye başladı. Bu kurslar meslek edindirme kursları adı altında, kuaförlük, pastacılık, terzilik kursları ile birlikte ve aynı yönetmeliklerle açıldı. Bu kadar çok kursa tabii hoca bulmak lazım bilen bilmeyen herkes birden ebru hocası oldu. Onlar yanlış ya da eksik bildiklerini kursiyerlerine aktardı ve bu yanlışlar her tarafa dağıldı. Bu da konunun üzücü tarafı.