Edebiyat İstanbul'un her yerinde ya İstanbul nerede?

İstanbul'da tarihten bu yana çeşitli devlet ve imparatorluklar hüküm sürdü. Her birinin ayrı bir dönemi ve ayrı eserleri oldu. Bu dönemlerde İstanbul'a ait günümüze dek ulaşan birçok eser çıktı ortaya. İstanbul edebiyatı da işte tam bu dönemlerde oluşmaya başladı. Tanzimat'tan sonra edebiyattan beklenenler önemli ölçüde değişiklik gösterdi. Namık Kemal, Recâîzâde Mahmut Ekrem'in İstanbul algısı yavaş yavaş değişti. Devlet gücünün azalmasının ve İstanbul halkının fakirleşmesinin, bu nesillerin İstanbul algısının değişmesinde önemli bir payı var. Halk İstanbul'a ve bu şehrin temsil ettiği anlama karşı nasıl bir tavır takınmış? İstanbul halkı; Ahmet Mithat'tan Halit Ziya Uşaklıgil'e, Mehmet Rauf'a kadar romanlarda nasıl ortaya çıkar? Bu dönemde İstanbul, yaşanan ve yaşatan bir mekân mı, yoksa kurgulanan bir şehir mi? Buhranlı yıllar İstanbul algısında ne gibi değişiklikler yapmış? Her yazarın bu şehrin ayrı bir noktasına odaklandığı kitaplar yana yana dizildiğinde büyük bir İstanbul manzarası ortaya çıkıyor. Ahmet Rasim'in İstanbul'unda dolaşırken ev ve toplum hayatı, hayatın devreleri, şehrin eğlence hayatı, adab- muaşeret, bayramlar; Ahmet Mithat Efendi'nin İstanbul'unda şehrin mimari özellikleri, semtleri, mevsimler ve konak hayatı; Sait Faik'in İstanbul'unda ise öyküleri üzerinden bir İstanbul portresi çiziliyor.

Divan Edebiyatı'nda İstanbul çok fazla ön planda. 18. yy'ın başlarında yaşamış Nedim'in sanat hayatının en parlak yılları, Lale Devri'ne denk gelir. Nedim eğlencelerin aranan şairi olmuş, şiirleriyle eğlencelere neşe katmıştır. Şair İstanbul ağzını şiir diline dönüştürmüştür. 19. yy'ın ikinci yarısı İstanbul ilgi merkezi haline gelmişti. Hatta o dönemde İstanbul'u yazmak bir ihtiyaç olarak görülmüştü.

İstanbul'a ait tasvirler Tanzimat'tan sonra ortaya çıkan yeni Türk edebiyatı eserleriyle birlikte zengin bir çeşitlilik taşımaya başlamıştır. Bunun sebebi, Batı etkisiyle değişen dünyaya bakışın duygu ve düşünceyi anlatma tarzını da etkilemesi olarak düşünülebilir. Ayrıca bu dönemde ortaya çıkan gazete, roman, tiyatro vb. türlerin, içerik ve üslubu da etkilediğini söyleyebiliriz. Buna göre ilk romancılarımızdan Ahmet Mithat Efendi, Namık Kemal ve Recaizade Mahmut Ekrem'in eserlerindeki İstanbul tesiri, kendilerinden önceki edebi eserlerden farklı bir durumda konumlanır.

Ahmet Mithat Efendi İstanbul'un yaşam tarzını pek anlatmaz. Fatih, Cihangir, Beyoğlu mekânları, Beykoz sokakları romanlarında geçen İstanbul mekânları. Avrupa tarzının hâkim olduğu ve geleneklerin kaybolup gittiği o dönemde Ahmet Mithat Efendi, alafranga ilişkilerin yaşandığı Beyoğlu ile İstanbul'u ayırır.

Namık Kemal şiirinde İstanbul yoktur. İntibah'ta Çamlıca tasvirleri vardır. Pek çok romanında İstanbul'da yaşanan hayatı aksettirmez. O dönemdeki yangınlar İstanbul'u mahvetmiştir. Namık Kemal yazılarında bu yangınların önlenmesini söyleyerek İstanbul'u sahiplenmek ister. Tepebaşı kahvelerinde Rumca şarkılar söylenmesini yasaklamayan iktidara öfkelenir. Recaizade Mahmut Ekrem'de İstanbul hayatının unsurlarını ilk defa görmeye başlıyoruz. Adalar, İstinye şiirlerinde çok vardır. Araba Sevdası'nda adeta elimizden tutar ve Üsküdar'dan Çamlıca'ya giden o güzel yola sokar bizi. Ramazan'da Beyazıt sergisini dolaşır, dükkânları, alışverişleri anlatır.

Ahmet Rasim, halkın içinden gelmiş ve halkın içinde yaşamış olması bakımından İstanbul'u içinden seyretmiş, havasını sıradan bir 'mahalleli' olarak teneffüs etmiştir. Sanatkâr kimliğini yazılarına aktarmış olan Ahmet Rasim, İstanbul'un günlük hayatına mercek tutmuştur.

Mizancı Murat, 'Turfan da mı yoksa turfa mı?' adlı kitabında, İstanbul algısının değiştiğini ilk defa vurguluyor. Mansur Bey, dışarıdan gelen biri olarak İslamiyet'i İstanbul'a taşımak istiyor. İstanbul'u İslamcılığın merkezi olarak alıyor. İstanbul'un gücünü Rumeli ve Boğaziçi'nde görüyor.

Sait Faik, çağının İstanbul'unu kolumuza girip bizimle sıcak bir sohbete koyuluverirmiş gibi canlı ve sahici insan portreleri ile anlatıyor. Sait Faik kendi gerçeğinden hareket ederek İstanbul'u iyi, kötü, güzel, çirkin bütün yönleriyle yazmıştır.

Halit Ziya Uşaklıgil Mai ve Siyah romanında Haliç'in deniz manzarasından ve Beyoğlu tiyatrolarından söz eder.

Mehmet Rauf Eylül'de Boğaziçi-Beyoğlu bölgesini merkeze koyar ve alafranga yaşam öne çıkar.

Hüseyin Rahmi, Sis kitabında İstanbul'un kendisini boğan sise mahkûm olduğunu söyler. İstanbul kirlenmiştir. Saf olarak kalmış tek bir zerresi bile yoktur.