Eski İstanbul geri gelmeyecek

İstanbul'un birbirinden çok farklı semtlerinde yaşanan çok farklı hayatlarını Tanrı Kent ve Yitik Şarkılar kitabında anlatan Jale Sancak kendisi pek kabul etmek istemese de gerçek bir İstanbul öykücüsü. 1989 yılında yayınladığı “Bu Gece Pera'da adlı kitabının ardından içinde İstanbul geçen pek çok öykü kaleme alan Sancak Tanrı Kent ve Yitik Şarkılar'da bilinen İstanbul klişelerinin dışındaki bugünün İstanbul'unu anlatıyor. Gazi mahallesinin yoksulluğunu, Hacı Hüsrev'in tehlikeli köşelerini konu alan yeni İstanbul öyküleri edebiyatta alışageldiğimiz İstanbul'dan çok farklı ama bir o kadar da gerçek. Sancak'la tüm hayatımızı kaplayan kentsel dönüşümün ve göç akınıyla değişen şehir dokusunun edebiyattaki karşılığını konuştuk.

Aslında çok öyle değil. Bu benim üzerimde kaldı. İstanbul öykücüsü dendi bana. Bunun güzel tarafları da var ama yalnızca İstanbul'u anlatmıyorum. Bazen kitap adı ya da birkaç tane öykünün İstanbul'da geçiyor olması böyle bir şeyin yerleşmesine sebebiyet verdi. Aslında bütün öykü kitaplarında anlatılan yalnızca İstanbul değil. İnsan ilişkileri var, hayatla ilgili başka hikâyeler var. İstanbul'un adının bile geçmediği başka öykülerim de var. Açık Radyo'da yaptığım İstanbul Öyküleri adlı bir program vardı. Sonra kitaplarımın adlarında yer alan İstanbul çağrışımları böyle tanımlanmama sebep oldu diyebiliriz. Aslında tam da İstanbul kitabı diyebileceğimiz son kitabım “Tanrı Kent ve Yitik Şarkılar.”

Çocukluğumdan hatırladığım İstanbul'la bugünkü İstanbul arasında çok ciddi farklar var. İstanbul'un tarihi dokusunun ve mimari özelliklerinin yitimi bunların başında geliyor. Onun dışında göç olgusu var. Göç İstanbul'da yaşama biçimini değiştirdi. İstanbul elbette geçmişte de vardı ama bir şiddet kenti haline geldi. Bunu kimseyi suçlamak için söylemiyorum ama insanların kente uyum sağlayamaması nedeniyle büyük bir oranda suç ve şiddet şehri oldu. Bana en çarpıcı gelen değişiklik bu.

Geçmiş dönemleri anlatmak daha keyifliydi. İnsan durduğu yerden geçmişe dönüp baktığı zaman hep iyi şeyleri anımsamayı seçer. Ben bunu zaman zaman yaptım. Ama Tanrı Kent ve Yitik Şarkılar'da yapmak istediğim başka bir şey vardı. Geçmişten sıyrılıp İstanbul'da bugünün gerçekliğini anlatmaktı amacım. Bu da benim için bütün o iç açıcı olmayan görüntülere rağmen yine de keyifli bir çalışma oldu.

İstanbul bana hiçbir şey kazanmış gibi gelmiyor. Kentsel dönüşümün dışında hayatlara baktığımızda İstanbul çok şey kaybetmiş.

Çok kültürlülükten söz ettiğimizde azınlık dediğimiz insanlardan söz etmek gerekiyor. Ama artık onlar yok. Çok azlar. Bugün kültürlülük diye bir şeyden söz etmemiz mümkün değil ki çok kültürlülük diyelim. Bunun geri dönüşünün olduğunu da zannetmiyorum.

Evet, bunları ben de kullandım kitaplarımda.

Ben son kitabımı da bunun üzerine kurdum. Gazi mahallesini anlatım. Sonuçta edebiyatta anlatılmamış bir yer. Bir taraftan Hacı Hüsrev'i anlattım. Bunun tam sebebini bilemem ama galiba İstanbul hep iyi yanlarıyla değerleriyle anlatılmak isteniyor. Belki bu bir avunma biçimi. Benim kitabımın çıkış noktası da anlatılmayan yerleri anlatmak. Birbirine çok yakınken çok uzak hayatları göstermek istedim. Bugün bir Yenibosna edebiyatı da yapsak yine anlatacaklarımız bu yönlerdir.

Kentsel dönüşüm insanları yerinden etmemeli, kentsel bir ranta da dönüşmemeli. Binaları iyileştirdik. Peki, içindeki insanları ne yapacağız. Yıktıktan sonra yerine ne koyacağız? Bunları düşünmek gerekiyor.

Aslında bütün bunlardın yazılması iyi. Bellek yoklaması, tarihle yüzleşmek, geçmişi öğrenmek, farkına varmak çok önemli. Buna ihtiyacımız var. Ama sizin de dediğiniz gibi bu bir modaya da dönüştü. Elbette bundan yararlanmak isteyenler de çıkacaktır.

Olmaz olur mu? Çoğunluk kimse kendi anlayışıyla, gelenekle orada hâkimiyet kurmaya çalışıyor. Mahalle baskısı her yerde var. Bu kitabı hazırlarken gözlem yaptığım mahallelerde bunu bizzat yaşadım. Bu mahallelerde kurulan baskılara bizzat şahit oldum. Bu da kent kültürüyle buluşamamak o kültüre dâhil olmamakla ilgili.

Vahim boyutlarda olmadığını söyleyebilir miyiz?

Herkes istediği gibi yaşamalı. Kimse kimseye yaşam biçimi dayatmamalı.