Eurovizyon'a Türkçe-Kürtçe şarkıyla katılalım

Fehmiye Çelik: '90'lı yılların başında hepimiz öğrenciydik ve Boğaziçi Üniversitesi Folklor Kulübü (BÜFK)'nde, yıl boyunca yaptığımız müzik, dans çalışmalarımızı, yıl sonu etkinliği olarak sahneye taşıyorduk. Ama elbette dönemin gündemi olan kimlik tartışmalarından ve özellikle Türk-Kürt, Ermeni-Azeri kutuplaşması üzerinden yaşatılan çatışma ortamlarından bağımsız değildi. Yürüttüğümüz sanatsal faaliyetler içinden bu duruma nasıl duyarlılık gösterebiliriz diye düşündük ve ortaya Kardeş Türküler dans-müzik gösterisi çıktı.

F. Ç: Farklı kimliklerin bir aradalığı ve kültürel çoğulculuk en başından beri savunduğumuz konuydu; ama dans ve şarkılarımızdaki çeşitlilik zaman içinde arttı. Öğrencilik yıllarımızda dünya halklarının kardeşliği için şarkılar söylüyorduk. Ama zaman içinde ve konjonktürel gelişmelerin de etkisiyle yüzümüzü kendi coğrafyamıza dönerek çok kimlikliğimizi yansıtan ve barış, kardeşlik taleplerimizi ortaya koyan şarkılar söylemeye başladık.

Selda Öztürk: İlk kulüp çalışmalarına katıldığımız yıllardaki repertuvar, dünya halk şarkıları ve Anadolu rock şarkılardan oluşuyordu. Türkiye'de 90'lı yıllarla ivmelenen kimlik tartışmaları, kültürel alanda yaşanan bazı gelişmeleri de beraberinde getirdi.

S. Ö: O dönemde farklı dillerde şarkı söyleyen müzisyenler ve grupların sayısında ciddi bir artış oldu. Dernekleşmeler arttı. Dergi, kitap, gazete gibi yayıncılık alanında ciddi gelişmeler yaşandı. Kardeş Türküler projesi böyle bir kültürel ortamda şekillendi ve bizler de bu tartışmalara kendi cephemizden dahil olduk. Yüzümüzü daha çok Anadolu'ya, Mezapotamya'ya ve Trakya'ya çevirdik.

F. Ç: Türk, Kürt, Ermeni, Türkmen ya da Balkan göçmeni arkadaşlarımız var. Keşke daha fazla olsa…

S. Ö: Öyle yorumlayanlar var tabii. Kayırma değil de, pozitif ayrımcılık demek daha doğru. Biz repertuvarı dengelemeye dikkat ediyoruz ama bir yandan da içinde bulunduğumuz konjonktürün getirdiği bir şey bu. Diğer yandan Kürtçe ve Türkçe dillerinin topluluktaki insanların ana dili olmasının, bu alandaki müzikal üretime etkisi ve katkısı da sözkonusu. Anadilini konuştuğunuz bir dilde daha kolaylıkla şarkıya nüfuz edebiliyor, doğaçlama bölümler yazabiliyor ya da yeni besteler yapabiliyorsunuz.

S. Ö: Bu konudaki çeşitliliğe de dikkat ediyoruz aslında. Örneğin Azerice bir şarkı söyleniyorsa “tar” veya “garmon” enstrumanının olmasına özen gösteriyoruz. Ama bizim çoğu zaman böyle bir imkanımız olamıyor. Mesela; lazca şarkıları uzun bir süre söyleyemedik; ama aramıza tulum çalabilen bir arkadaş katıldı, söylemeye başladık. Çünkü tulum ve kemençe ikisi birden olmayınca Lazca şarkı söylemek, repertuvara katmak zor oluyordu. Her kültürün kendi rengini yansıtmasına dikkat ediyoruz.

S. Ö: Tabii ki zor. Biz bu konuda titiz çalışmaya özen gösteriyoruz. Dile hakim birisiyle oturup detaylı bir diksiyon çalışması yapıyoruz. Şarkıyı söylerken dilin akustiğini doğru kullanabilmek çok önemli. Toplulukta Kürtçe ders alanlar var. Bazı arkadaşlarımız bir dönem Ermenice ve Rumca öğrenmek için özel ders aldılar. Mesela; Çerkezce çok zor bir dil. Fehmiye daha iyi bilir, yıllar önce bir gösterimizde ilk defa Çerkezce şarkıyı seslendirmişti.

F. Ç: Kulakta hiçbir aşinalık yok, ki bu da başlıbaşına bir sorun. Çünkü Çerkezce bu coğrafyanın kadim dillerinden biri, ama daha önce hiçbir yerde duymamışsınız. Üç dört sessiz harfin yanyana geldiğini düşünün, benim için telaffuzu çok zor oldu. Islığı andıran harfler vardı.

F. Ç: Ailem Balkan göçmeni, Üsküp'ten göç etmişler.

S. Ö: Kars'lıyım ve Kars kozmopolit bir şehir. Benim köklerim de öyle. Dede tarafım Kürt, anneanne tarafım yerli Türk diye geçiyor, babaannem Trabzon'dan gelmiş…

S. Ö: Malesef…

S. Ö: Çünkü bizim aile de babam biraz Kürtçe bilir. Kürtçeyi anadilim olarak öğrenme şansım olmadı, ders alarak geliştirmeye çalışıyorum.

S. Ö: Soyadlarının verildiği dönemde özellikle Kürt kökenli vatandaşlara özel olarak böyle Öztürk, Oğuztürk gibi soyisimler verildiği söylenir, bilinir.

F. Ç: Bu doğru. Belki de pek çok Kürt, Kardeş Türküler projesinde kendine bir yer buldu, kimliğini daha rahat ifade edebildi, ama İstanbul konserlerimize gelen dinleyici profili çok değişken ve çeşitli.

S. Ö: Örgütlü yapılar da çok dinliyor. Yaşadığımız hayatı sorgulayan, düşünen tartışan insanlar ve bir talepleri olan… Ama bunun dışında yaş grubu olarak farklı kesimden dinleyicimiz var. Bugün yine konserlerde dinleyici profilinde çeşitlilik olsa da ağırlıklı olarak üniversitelileri görebiliyoruz. Bu da kuşaklararası bir aktarım, dinleme geleneği olduğunu da gösteriyor. Bu çok sevindirici.

S. Ö: 90'lardan önce ve sonra bu konuyla ilgilenenler, dert edenler her zaman oldu. Çünkü bu hayata dair bir bakıştır ve bir mücedele gerektiyor. Bugün artık daha geniş kesimlerin gündemi haline geldi.

F. Ç: Biz amatör bir ruhla bu çalışmaları yürütüyoruz. Bundan önce de aramızda hem kendi mesleğini yapan hem de müzikle ilgilenen arkadaşlarımız vardı. Mesela; ben bir yandan müzikle uğraşırken diğer yandan 12 yıl öğretmenlik yaptım. Topluluğun ekonomik olarak kendi içinde bir dayanışma anlayışı var. Maddi açıdan çok büyük beklentilerimiz olmadı zaten. Bu yapı her zaman için alternatifliği ve muhalifliği barındıran bir kültür sanat oluşumu oldu.

F. Ç: Kardeş Türküler'e talep her zaman olmuştur. Dayanışma talepleri de oluyor ve o konserlere de çıkıyoruz. Ama ülke içindeki genel atmosfere bağlı durumlar da yaşanmıyor değil.

F. Ç: Artıştan daha ziyade dönem dönem durgunluk olabiliyor. Gerginlik ortamlarında güvenlik edişesiyle konserlerimizin iptal edildiği oldu.

F. Ç: Sanatın birleştirici bir gücü zaten var. 'Haydi şimdi sokaklara çıkalım, her şeyi değiştirelim' gibi birşey olamaz; ama müziğin değiştirici, dönüştürücü bir gücü var. Kürtçe ya da Ermenice sevda şarkısı bile söyleseniz zaten politik ya da protest bir yerde durmuş oluyorsunuz. Öğretmenlik yaptığım yıllarda, öğrencilerim Kardeş Türküler'in Ermenice şarkılarını ezbere okuyorlardı.

F. Ç: Bu toprakların dillerinden biri, ama bu dille ilk kez tanışmışlar ve şarkı ezberlemişler. Bu bir toplum için çok önemli bir kırılma noktası anlamına gelir ve yok saymalar, ön yargılar bu tür yollarla aşılır.

F. Ç: Elbette travmatik olaylar da yaşıyoruz. Mesela; Hrant Dink'in öldürülmesi… Umutla ilerlediğimizi düşündüğümüz bir zamanda işlenmiş acımasız bir cinayet… Madımak Oteli katliamı... Bu tür katliamlar, belli bir mesafe katettiğinizi düşündüğünüz zamanlarda açılmış çok derin yaralar.

F. Ç: Zaman zaman umudumuz kırılıyor elbette, 'Her şey boşuna mı?' diyorsunuz. Ama o zaman yine sanatın umut veren sağaltıcı gücü devreye giriyor.

F. Ç: Ses soluk çıkmaması gibi bir durum yok, şu anda sizlerle sohbet ettiğimiz gibi, sorulduğu zaman görüşümüzü söylüyoruz. Bizim, hükümetlerin izlediği politikalarla bir işimiz olmadı hiçbir zaman. Önemli olan sivil seslerin çoğalması, halkın taleplerine kulak verilmesi, özgürce tartışma, konuşma zeminlerinin oluşturulmasıdır.

S. Ö: Konserlerimizde yıllardır barış istediğimizi hep dile getirdik ve toplumsal barış sağlanana kadar da dile getirmeye devam edeceğiz. Yeni bir gelişme olarak, geçtiğimiz ay “Barış için Sanat” isimli bir oluşum başlattık. Müzisyen, tiyatrocu, karikatürist, şair, yazar, dansçı gibi sanatın farklı dallarıyla uğraşanlar olarak biraraya geldik. Şu anda 1000'e yakın imzacımız var. 19 Ekim'de bir basın açıklamasıyla bundan sonraki süreçte sanatçılar olarak neler yapmayı düşündüğümüzü anlattık. 3 Kasım'da Garaj İstanbul'da ilk etkinliğimizi gerçekleştiriyoruz.

F. Ç: Biz, insanların savaş istemediğini çok iyi biliyoruz. Bu ülkede zaten uzun bir süre savaş yaşandı ve bu savaşta kazanan hiç kimse olmadı. Artık bu acıların ve çatışmaların bitmesini istiyor.

S. Ö: Türkiye'de çok gelgitler oluyor. Burada medyanın pozisyonu çok önemli. Medya çok polemik yapıyor ve farklı açılardan da insanları yönlendirebiliyor. Mesleki etik, ahlak noktasından bakılması gerekiyor. Eğer gerçekten ülkenin demokratikleşmesi ise dert ortak bir zeminde tartışılıp garanti altına almak gerekiyor. Bu da sivil bir anayasa ile mümkün olur. Anadilde eğitimin, Süryanilere de Kürtlere de bunun önünün açılması, koşulların oluşturulması lazım.

S. Ö: Ben hak veriyorum. Çok şey yaşandı, yıllarca bu ülkede çok acı çekildi. Bazı şeyler için sadece söz yetmez. Ama insanlar hala umutlu.

F. Ç: Bize yıllar önce Mehmet Ali Birand, 32. Gün programında sormuştu bu soruyu. O dönemde mesela; Ermenice müzik yapan Kınar grubu, Ermenice şarkılar söyleyemiyordu, konserleri yasaklanmıştı. 'Bu arkadaşlarımız konser veremezken, bu albümün hediye edilmesinin bizim için hiç bir anlamı yok' demiştik. Bir yandan ödüllendirilip taçlandırılırken, diğer yandan sansür uygulanmasıyla yok sayılmak ya da yasaklanmak sizce ne ifade eder?

F. Ç: Orada müziklerden çok ülkeler yarışıyor; ama bu tartışmayı önemsiyoruz. Bizim öyle bir zemine çıkmak gibi bir hayalimiz ya da hedefimiz hiçbir zaman olmadı; ama Türkiye'yi çokdilli bir şarkıyla temsil etmek ve böyle bir talebin tüm Türkiye tarafından sahiplenilerek gündeme getirilmesi güzel bir hayal olabilir...

S. Ö: Eğer öyle birşey olursa bu, Türkiye'nin gerçekten büyük ölçüde değiştiğini gösterir. Bir şeyler sunuluyor ama aslında bahsedilen demokratik ülke bu ülke mi? Gidebiliriz ama gerçek demokrasinin olmadığı bir Türkiye var ise Eurovizyon'a niye gidelim ki…

S. Ö: Kardeş Türküler dramaturjisine uygun olarak çok dilli olur. Mesela; Türkçe, Kürtçe, Ermenice ve Arapça…

S. Ö: Hülya Avşar gibi belki de bilmediğimiz birçok kişi kendi hayatında kimliğine dair önemli tarışmalar yaptı, soru işaretleri oluştu, cevaplar aradı. Çünkü kimlik meselesi Türkiye'de insanların kendilerini rahatlıkla ifade edemedikleri bir mesele. Hülya Avşar Kürt kimliğini konuşuyor ve gündeme geliyor. Bu dönemle çok ilintili. Şimdi insanlar daha rahat konuşabiliyor.

F. Ç: Hükümetin icraatları çerçevesinde gerçekleştirileceği vaad edilen demokratik açılım çalışmalarının samimi ve kalıcı olması çok önemli. Bu adımların samimiyetle, dürüstçe ve demokrasinin bu ülke için gereğine inanılarak atılması gerekiyor. Bugün gelinen noktada görünen o ki, barışa ve demokrasiye mecburuz.

S. Ö: Şu anda olumlu gibi gözüken bir sürecin içerisindeyiz. Herkesin kendi bulunduğu yerden toplumsal barışa katkı sunması önemli. Fakat önemli bir diğer nokta da, atılacak adımların toplumsal tabanının olması. Kürtlerin kendini ifade ettikleri partileri, dernekleri, meslek örgütleri, kültür kurumları var. Bu kesimlerle ilişki içinde olarak taleplerin birlikte tartışılması gerekir. Bu Süryaniler, Ermeniler, Lazlar, kadınlar, işçiler yani toplumun bütün kesimleri için de geçerli. İnsanların kendileri neyi istiyor, talep ediyor bunu onlara sormak gerekir.

F. Ç: Hayır, baskı ya da tepki durumu olmadı. Tam aksine büyük bir sevgi ve teşvikle karşılaştık.

F. Ç: Evet, bunlar yaşandı; çünkü bir yanda sevgi, bir yanda da korku vardı. Türkçe-Kürtçe iki dilli olan “Kara Üzüm Habbesi” şarkımıza klip çektik; ama yayınlayacak kanal bulamadık. Hatta gazetelere ilan bile verildi o dönem,'klibimizi yayınlayacak televizyon arıyoruz” diye. Düşünün, o zaman yasal düzenlemelerin yapıldığı, Kürtçe'nin yasak dil olmaktan çıkarıldığı bir dönemdi. Buna rağmen kanallar yayınlamıyorlardı. Çünkü otosansür vardı, korkuyorlardı.

F. Ç: Televizyon kanallarından davet alıyorduk; ama bizden sadece Türkçe şarkılar söylememiz isteniyordu. Bugün de oluyor bu tür talepler. Böyle olunca Kardeş Türküler'in bir anlamı kalmıyor ki. Çünkü bizim bir dramaturjimiz, bir derdimiz var. Sadece Türkçe şarkı söylersek, Kardeş Türküler olamayız. Hülya Avşar o dönemde büyük bir caseretle bizi programına davet etti, gittik ve Türkçe, Kürtçe, Ermenice şarkılar söyledik.

F. Ç: Süreç içinde hepimiz çok şey öğrendik. Çünkü hepimiz bir dönemin ortaokul ders kitaplarının şekillendirdiği çocuklarız ve ne acıdır ki üniversite yıllarımıza kadar Ermeniler ve Rumlar, bize sadece,“ezeli ve ebedi düşman” olarak öğretildi. Bu kitaplara göre Çerkezler düşmanla işbirliği yaparlardı, Lazların ise esamesi okunmazdı, onlar sadece fıkralarda vardı. Çok hazin bir tablodur bu ve artık bunun gerçekten değişmesi gerekiyor.

S. Ö: Şöyle bakmak lazım; 90'lı yıllarda Kardeş Türküler toplumsal barışı savunan bir projeydi halen de öyle. Bu talep şuan daha geniş bir kesimde yankı bulacaksa ne güzel. Biz bunun hemen olmayacağını zaten biliyorduk. Sonuçta bir mücadele içindeyiz.