Facebook, savaş fotoğrafları koleksiyonu

“1921 ilkbaharında, ülke dışında yeni icat edilmiş olan ve aynı kişinin altı-on pozunu tek bir karta basan iki otomatik fotoğraf makinesi Prag'da kuruldu. Bu fotoğraf serilerinden birini Kafka'ya götürürken gülerek şunu söylemiştim: “Üç krona insan kendi fotoğrafını her açıdan çektirebiliyor. Bu cihaz mekanik bir 'kendini bil' aygıtı”

“'Kendini yanılt' aygıtı demek istiyorsun galiba” diye karşılık verdi Kafka, yüzünde hafif bir gülümseyişle. Hemen karşı koydum: “Ne demek istiyorsun sen? Kamera yalan söylemez ki”

“Bunu sana kim söyledi” deyip başını omzuna eğdi. “Fotoğraf insan gözünü yüzeysel olana odaklar. Bu yüzden de şeylerin dış çizgilerinde bir ışık ve gölge oyunu gibi parıldayıp sönen gizli hayatı perdeler. Onu en keskin merceklerle bile görüp yakalaman mümkün değildir. Ancak hissederek yakalamaya çalışabilirsin onu. Bu otomatik fotoğraf makinesi insanın gözlerini çoğaltmaz. Sadece inanılmaz derecede basitleştirilmiş bir sinek gözü bakışı kazandırır.” (Gustav Janouch - Kafka İle Konuşmalar) ”

Kafka'nın gözlerdeki gizi perdelediğini söylediği fotoğraf aracılığıyla pek çok konuda yanılsama yaratılıyor çoktandır. Çünkü fotoğraf gerçeği yansıtmadığı gibi gizleyebiliyor da. Ne kadar gerçeği en canlı haliyle dondurduğu söylense de gidilen çekilen yerden, bakılan açıya kadar her şey tercihe bağlı. Ve bu tercihler, neye bakıp ne hissedeceğimizi belirleyen en önemli etken belki de.

Savaş fotoğrafçılığı örneğin. 1850'lerdeki Kırım Savaşı'nda başlayan bu iş, ilk zamanlar savaşın o kadar da kötü olmadığını kanıtlamak için hükümet tarafından tayin edilen kişilerin yaptığı bir icraattı. Daha sonra ikinci dünya savaşına hazırlanan yıllarda savaşın gerçek ve yalın hali takıldı objektiflere. Robert Capa'nın İspanya iç savaşında çektiği 'Düşen Asker' adlı fotoğraf, bu akımın ilk ve en etkili yapıtlarından oldu. İkinci dünya savaşı yıllarında toplama kamplarında çekilenler ve Vietnam Savaşı'nı yansıtan karelerde savaş karşıtı duygular, o fotoğrafların çekilmesindeki itici güçtü şüphesiz. Bir barış çağrısıydı onlar. Ancak sonraları işlevi değişti fotoğrafın, çoğaldı adeta. Ünlü eleştirmen Susan Sontag pek çok farklı işlevi olabileceğini şöyle özetliyordu; “Bir barış çağrısı olabilir veya bir öç çığlığı. Ya da fotoğrafik bilgilerin sürekli belleğe atılıp üst üste yığılması sonucunda, yaşanan korkunç şeylere dair bir kafa karışıklığı yaratabilir.”

Sonra televizyonda yayınlanmaya başladı savaş görüntüleri, art arda ekrana getirilen haber bültenlerinde yer aldı. Körfez Savaşı artık savaştan çok bir ışık oyunuydu örneğin. Gösterilen şeyler ne kadar bakmakta güçlük çekilecek denli etkileyici olsa da, sık tekrarlar kalıcı etkiyi hafifletiyor, birinin yerine çok geçmeden diğeri alıyordu.

İnternetin keşfi ise her şeyi kökten değiştirdi. Her türlü resim, fotoğraf, yazı ilgili ilgisiz konularda kullanılabiliyor. Kişi sadece bakan değil gösteren olabileceğini fark ettiğinden beri de, sosyal paylaşım sitelerinde, tüm tecrübelerini açık etmeye başladı. Savaş karşıtı ya da değil, fotoğrafçı, kameraman gibi aracılar yerine, savaşa katılanların bizzat çektiği fotoğraflar, kişisel sitelerde, sayfalarda yayınlanır oldu.

Geçtiğimiz hafta bir İsrail askeri, gözleri bağlı, elleri kelepçeli Filistinli mahkumları arkasına fon ederek çektirdiği fotoğrafını Facebook sayfasından paylaşınca tüm dünya kamuoyunun dikkatini çekti. Artık etkisi azalmış savaş fotoğraflarına bakmasak da o kare tüm şok edici etkisiyle, görenlerin gazete sayfasına kilitlenmesine neden oldu. Bir savaşın, insanı ne hale soktuğuna güçlü bir kanıt. Savaşın, insanların ölmesine, yaralanmasına, binaların yıkılmasına sebebiyet vermesinin yanı sıra yaşayanlarda nasıl bir tahribat yarattığına dair etkili bir gösterge. Son yıllarda dünyanın dört bir yanından gelen savaş fotoğraflarından çok daha güçlü. Ve belki artık savaşların simgesi haline gelen fotoğraflar, küçük cep telefonlarıyla çekilenler olacak. Irak savaşını hatırlayın. İlk akla gelecek görüntü, Ebu Gureyb Cezaevi'nde Amerikan askerlerinin bilerek, isteyerek çektikleri o kareler değil mi?