Fikir çölünde huzursuz bir gezgin

Yakın tarihi anlatan metinlerde değişim, dönüşüm, ıslahat, tanzimat, devrim, inkılap, darbe gibi kavramalara ne çok müracaat ediyoruz değil mi? Peki, hiçbir şey aynı kalmazken bir yandan da yakamızı bir türlü bırakmayan o "Biz bu hikâyeyi daha önce yaşamıştık" duygusuna ne demeli? Köprünün altından onca su akmasına rağmen dönüp dolaşıp "güneş altında yeni bir şey yok" sözünü ispatlamanın bezdiriciliği sizi de huzursuz etmiyor mu?

İşte Mustafa Kutlu'nun "Huzursuz Bacak" adlı yeni hikâye kitabına müracaat etmenin tam zamanıdır şimdi. İlginç değil mi? Kitap da "Siz bu hikâyeyi daha önce okumuştunuz" ihtarıyla başlıyor. Edebiyat olsun diye yapılmış bir ihtar değil bu. Sıkı Mustafa Kutlu okurları az zamanda Sır adlı kitabında yer alan "Satılık Huzur" adlı hikâyenin ilk kısmına dönüp bakma ihtiyacı duyacaktır. Gerçekten de iki hikâyenin ilk birkaç sayfası aynı. Ancak bu sizi şaşşırtmasın. Zira uzun bir süre yurtdışında kaldıktan sonra memleketine dönen bir insanın ilk Türkiye intıbalarını anlatan bu satırlar bir noktada pat diye değişiyor. Nerede mi? Tam olarak taksiden inerken. "Satılık Huzur"daki taksi şöforü müşterisinden alacağını "dolar" olarak tahsil ederken hiç itiraz etmezken "Huzursuz Bacak"taki şoför "Türk parası yok muydu abi" deyiveriyor. Bu noktada polisiye romanların meşhur vecizesini hatırlamakta fayda var. "Cinayeti çözmek için ya parayı ya da kadını takip edeceksin." Huzursuz Bacak'ı anlarken de işe yarayacak bir söz bu, az sabredin. Hikâyenin kahramanı Ömer Faruk, Kutlu'nun "Ya Tahammül Ya Sefer" ve "Sır" adlı kitaplarında yer alan İlhan karakterinin biraz daha olgunlaşmış hâli. İlhan arayış içinde bir gençti. Sorular soruyor, olan bitenleri sorguluyor, "memleket meseleleri"ni kendine derd ediniyordu. Ömer Faruk da İlhan'ın kaygılarını taşıyan ama sadece yaş olarak büyümekle yetinmemiş aynı zamanda da olgunlaşmış, bazı cevaplara ulaşmış ama sorgulaması sona ermemiş ve kendine daha somut bir mecra arıyor.

İnsana hayatı zindan eden bir tik Huzursuz Bacak. Bu tikle muzdarip olanların bacakları bazen tekmeye varan istemdışı hareketlerle kasılıyor. Ömer Faruk ise bu tike aniden sahip oluyor. Doğup, büyüdüğü ülkeye adım atıp "memleketten insan manazaraları"na şahit oldukça. Birer entelektüel olan anne ve babasının elinde değil babaannesi "Fatmaanne"nin özel ihtimam göstererek büyüttüğü ve memleketin "yerli" damarını da ondan aldığı terbiye ile öğrenen Ömer Faruk, daha İstanbul'a ayak basar basmaz işlerin bildiği gibi gitmediğini anlar. Fakat ne olmuştur?

Ne olmuştur da mahallenin "bodur minareli mescidinde" bulunan ve tüm memlekette uygulanagelen oran bozulmuştur? İstanbul, yirminci yüzyılda ne menem bir travma yaşamıştır ki eski çizgileri silinirken yerini yabancı bir resim almıştır? O nasıl bir resimdir ki "açım" demek için kendini zorlayan ama sesi çıkmayan gırtlak kanserli vatandaş derdini duyuramaz olmuştur? Ne menem bir değişim yaşanmıştır ki memlekette rektör de, iş adamı da, politicacı da çiğnedikleri prensiplerin üzerinde "Bu bir iş anla beni" mazeretiyle dimdik durmaktadır? İşte bu sorulardır Ömer Faruk'un bacağını huzursuz kılan, uykularını kaçıran. Daha da fenası Ömer şunu görmüştür: Bütün bu olan, bitenlere rağmen "duyarsızlık" tavan yapmıştır ve kimse bu durumdan rahatsızlık duymamakta, endişelenmemekte ve herkes kendi küpünü doldurmayı, gününü kurtarmayı ve gemisini yürütmeyi yeterli görmektedir. Bu kaygısızlıktır ki kahramanımızı "fikir çölünde huzursuz bir gezgin" yapmıştır.

Bu geziler ise Ömer Faruk'a içine düştüğü çölün zannetiğinden daha büyük olduğunu göstermekten başka bir işe yaramaz esasen. Birikimine, prensiplerine göre "hizmet" edebileceği mecra arayan ve bunun için de gitmeden önce dostu, tanışı, arkadaşı olan kişilere giden Ömer Faruk, "dava delisi" arkadaşlarının birer koltuk, şirket sahibi olduğunu ve gitmeden önce bıraktığı değerler hiyerarşisinin tepetaklak olduğunu görür. Kutlu'nun birçok hikâyesinde ele aldığı insaniliğin yitirilişindeki para faktörü, bu hikâyede de apaçık bir şekilde ortada. Parayı takip edince "yeni insan tipi" de hemen deşifre olabilir. "Ya Tahammül Ya Sefer"de yer alan hayatını davaya adadıktan sonra yemek kitapları basmak zorunda kalan Murat bu tipin öncüsüdür ama çok da naif kalır. Yeni tip Murat gibi yapacağı işe retorik düzeyinde olsa bile "meşru bir kılıf" arama kaygısından azade olmuştur ve tek derdinin bir an önce "yırtmak" olduğunu alenen ifade etmekte beis görmemektedir. Para için her yol mübahtır bu "yeni insan" için. Şüphesiz anlatmaya çalıştığım tüm bu temalar Mustafa Kutlu'nun yıllardır hem yazılarında hem de hikâyelerinde bir kuyumcu titizliği ile işlediği kaygılar. Hiçbiri durup dururken işlenmiş, nev zuhur birer heves değil elbet. Nitekim Mustafa Kutlu da kendisiyle yapılan bir röportajda "Huzursuz Bacak"ta kahramanının ifade ettiği fikirlerin kendi poetikası içindeki yerini şu sözlerle ifade ediyor: "Kelimenin sosyalizmle ilgili tarafını bir tarafa koyarsak, yani ben bir toplumsal gerçekçiyim. Toplumda ne olup bitiyor, bu insanlar ne yiyorlar, ne içiyorlar?... Bununla ilgili olduğum için, toplumla ilgili değişme aşağı yukarı, benim on senedir değişmeyen konum. Türkiye nereye gidiyor? İnsanların hayatından ne gibi değişiklikler oluyor? Maneviyatında ne gibi değişiklikler var? Evinde, sokağında, kişisel yaşantısında ne gibi değişiklikler var? Bir de benim, memleketçi bir tarafım var. Bugün bu anlayış demode. İnsanlar artık memleket meseleleriyle, sosyal gerçeklerle dalga geçiyorlar. Bir film sosyal içerikli ise dalga geçiyorlar. Vakti geçti, zamanı geçti gibi bir anlayış var. Vakti geçti, zamanı geçti dedirten şey ise, bize dışardan dayatılan tüketim toplumunun zihniyeti, ideolojisi..."

Huzursuz Bacak'ın kahramanı fikir çölünde dolaşan bir mecnun olarak bakalım nasıl bir Leyla'ya ulaşacak? Bu sorunun cevabını da artık kitabın kendisine bırakalım. Görelim, Ömer Faruk "fikir çölünü" en azından kendi içinde aşmış mıdır, yoksa serap mı görmektedir? Buna okuyucu karar versin. Ancak "velev ki" serap görüyor olsun. Gördüğü serap bile insanı düşünmeye azmettirmiyor mu? İşte bütün mesele burada...