İstanbul kendimize verdiğimiz bir sözdür

Çocukluğunu başka bir şehrin ya da kasabanın sokaklarında geçirmiş olanlar, bir gün İstanbul'u görme hayaliyle büyür. Çünkü bu uzak anne, hiç ummadıkları anlarda hayatlarına girerek, kendine ait sayısız hikâye anlatır onlara. Haberlerde, sohbetlerde ya da gidip gelenlerin dilinde şekilden şekle giren İstanbul, an gelir insanın kendi kendine verdiği bir söze dönüşür. Ergenler başka bir şehirle değil de onunla ispat etmek isterler özgürlükleri; hayalperesteler onun hiç bilmedikleri sokakları için para biriktirirler gizliden gizliye. İstanbul otobüsleri, yol kenarlarındaki kasabaların pencerelerinde, bir bıçak izi bırakarak ufukta kaybolur; kentlerin otogarlarından yolcularını uğurlayanlar, bir gün uğurlanan olmayı ne çok arzularlar. Sanki geçmişte farklı mıydı? Yalnızca Anadolu'da değil, Osmanlının surla çevrili bütün kentlerinde, kentin kapılarından en efsunlusu İstanbul'a doğru açılırdı. İstanbul'un kapısı, güçlü bir mıknatıs gibi, bütün yönlerin çubuklarını kendine doğru çevirmeyi bilirdi. Zamanın yolları bir kez bile ihanet etmedi bu uzak menzile…

Ahmet Hamdi Tanpınar, “Beş Şehir” de, daha genç bir kızken Arabistan'a gelin giden ve bir daha güzel şehrine geri dönemeyen yaşlı bir kadının hikâyesine dokunur ve geçer. Ölmek üzere olan kadın, tıpkı bir dua gibi, İstanbul'un sularını sayıklamaktadır: Çırçır, Hamidiye, Karakulak… Çocukluğu İstanbul'da kalanlar, bir gün İstanbul'u görmek isteyen çocukların o uzak dünyalarına gittiklerinde, onlarınkine hiç de benzemeyen başka türden bir hayalin kurbanı olurlar; bir gün geri dönebilme hayalinin. Belki de yeryüzünün en hazin anlarından biri, on yıllar önce sevgili İstanbul'undan mecburen ayrı kalmış bir insanın, ölmek üzereyken gözlerini “uzak bir yere” dikmesidir: Lodoslu bir gündür belki, kayıklar sallanıp durmaktadır boğazda; rüzgâr Süleymaniye'den bir ezanın sesini alıp, yamaçların gümrah saçlarını taramaktadır; hiç değişmemiştir saçakları yoran yağmurun sesi. Ölürken dünyayı değil de kendini düşlettiren bir şehirdir o; belki de bütün sırrı buradadır!..

Pek çok insan, İstanbul'un tarihine duyduğu hayranlığı, İstanbul sevgisi sanır. Elbette o yüzyılların planyasından çıkmış, kadim ustaların elinde göğe açılan naif bir kapı haline getirilmiştir. Ama hangi büyük kent yaşlanmak, eski büyüklüğü tarafından kurban edilmek ister ki? Günlerini İstanbul'la konuşarak geçirenler, onun, bir kez bile hatıralarıyla avunmadığını, sürekli geleceğinin yüzünü şekillendirip durduğunu bilirler. Taşı bir saplantıya dönüştürmeyen bu hoşgörülü şehir, her yeni kuşağın hevesine açık tutar gövdesini. İstanbul'u daima taze, canlı ve şenlikli yapan biraz da onun bu esnek gövdesidir. Yine de bir sınırı vardır bu gövdenin, kimsenin can evine dokunmasına müsaade etmez. Sürekli şehre eklenen yeni binaların, yolların, semtlerin tam ortasında, bir gözcü gibi bekleyip duran hanlar, korunaklı ahşap evler, camiler ve surlar, hiç belli etmeden vakitlere ayar vermeyi sürdürürler. Bu yüzden İstanbul daima İstanbul olarak kalır…

Şu berrak göğün altında, suların ve tepelerin sayısız parçaya böldüğü gövdeni her düşündüğümde, Borges'in dokundukça çoğalan yeşil madeni geliyor aklıma. İyi bir nöbetçi değilim, kabul! Kimi zaman aksatsam da, her hafta buraya gelip, meydana bakan şu banklardan birine oturarak seninle konuşmaya devam ediyorum işte. Buradan bakınca, yerden fışkıran dev bir kaynağa benziyor Sultanahmet. Tıpkı ezanın sesi gibi, bu görkemli kaynaktan fışkıran görünmez sular da dalgalar halinde uzaklara doğru yayılıp duruyor. Birbirinden kopmuş, uzaklaşmış, parçalanmış sandığım şehir, Sultanahmet'ten yayılan bir dalganın izlerine dönüyor sonunda. Her nöbetimde bir kez daha anlıyorum ki, İstanbul “merkez”dir. Yalnızca uzak semtler değil, bütün uzak kentler de, “güney”e buradan bakarlar…