Karanlıkta herkes eşittir

Yeni bir deneyim, sıra dışı bir gözlem, şaşırtıcı bir şehir turu. İstanbul, 20 Aralık tarihinden beri dünyada yüzlerce şehirde kurulan Karanlıkta Diyalog projesine ev sahipliği yapıyor. TT Net ana sponsorluğunda ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin ev sahipliğinde Gayrettepe Metro İstasyonu'nda bin 500 metre karelik bir alana kurulan minyatür İstanbul şehrinde görme engellilerin hayatına yakından değil doğrudan, tam olarak içinden bakmaya imkân veriyor. Serginin şimdilik net bir son tarihi yok. Kurucularının en büyük temennisi ise serginin kalıcı bir müzeye dönüştürülmesi. Bunu hak ediyorlar da. Fikir babası Alman sosyolog Andreas Heinecke'in olduğu sergi ilk kez Türkiye'de ve İstanbul'a uyarlanıyor.

Bir görme engellinin şehirdeki hikâyesi nasıldır? Cevabını fazlasıyla bulduğumuz soru bu. 'Bin 500 metre karelik dev bir sahaya yeniden inşa edilen minyatür İstanbul şehri' ifadesi, içinde en ufak bir abartıyı barındırmıyor. Tam olarak şehirde turluyorsunuz. Bütünüyle ışıktan yalıtılmış ve içerisinde parklar, otomobiller, trafik ışıkları, tramvay, vapur ve havalimanı gibi İstanbul'a dair bütün önemli simgelerin yer aldığı bir kurmaca şehirde, tek yardımcınızın görme engelli bir rehber olduğu acayip bir deneyim.

Bu gezi-sergi, gerçekliği ters yüz eden kurmaca bir gerçeklikle ziyaretçilerini bir buçuk saat boyunca görme engelli biri haline getiriyor. Kurmaca şehirde turlarken ilk olarak görme engelli bir insanın toplumsal hayatta yaşadığı problemleri doğrudan hissediyorsunuz. Zira yollardaki tabelalar, yerli yersiz çöp tenekeleri, yanlış park edilmiş araçlar sizin için dev birer engel haline geliyor. Roller değişiyor, gezi boyunca siz görme engelli olurken, bir buçuk saatliğine rehberlik eden görme engelli rehberiniz ise 'gören' ve yardımına muhtaç olduğunuz kişi oluyor.

Sergi, sadece karanlıkta İstanbul'u gezdirmiyor. Yanı sıra ve öncelikle kendi içinize doğru derin bir yolculuğa çıkarıyor sizi. İçeride çirkinliğini ilk fark ettiğiniz şey kibir oluyor. Önce kibriniz yıkılıyor. İnsanın 'şu kadarcık' olduğunu ortaya koyuyor geziniz. Sonra insan olarak imkânlarınızı fark ediyorsunuz. Bütün hassalarını görüntüye ayarlayan biz modern teknik insana işitmenin ne denli hayati bir imkân olduğunu hissettiriyor sergi. Aslında duyarak da ilerleyebileceğinizi ve uzun zamandır aslında dünyada olup bitenleri duymadığımızı, sadece gördüğümüzü fark ettiriyor.

Bu proje bir sosyal girişimcilik projesi olarak Kerem Okumuş ve benim 'çocuklarımıza ne bırakabiliriz' sorusunun cevabını ararken keşfedip, Türkiye'ye getirdiğimiz bir proje. Tabi ki aslında işimiz gereği de engelliler konusunda bazı araştırmalar ve çalışmalar yapıyorduk. Bir sergi projesi olarak bu bana sunulduğunda ben de projeyi derinlemesine inceleyince bunun sadece bir sergi olmadığını görmüş oldum. Evet, adı sergi, fakat tamamen karanlık… Sergi kavramıyla aslında hiç örtüşmüyor. Ama ne zaman ki Almanya'da bunu deneyimledik o zaman bunu ülkemize de götürelim dedik.

Neden etkilendik? Siz de tecrübe ettiniz. Sergide bir görme engelli size tamamen karanlık bir yerde rehberlik ediyor. Size kendi hayatını deneyimletiyor. Orada kendi hayat deneyimini size aktarıyor. Bir görme engelli olarak neler yaşadığını size hissettiriyor. Bu durumda neler hissediyoruz? Adam görme engelli ama hayata bakış açısı benden daha pozitif. Ben gören bir insanım ama potansiyelimin ne kadar farkındayım, bu soruları anlatıyor.

Aşağı yukarı bir yıl diyebilirim. Bu bir yılın içinde insan kaynağına ulaşma konusunda çok zaman harcadık. Vaktimizin büyük kısmını bu aldı. İkinci olarak da bir mekânı tamamen ışıktan yalıtmanın ne kadar zor olduğunu burada gördük. Çünkü ışık yürüyor. Dikkat ederseniz sergide her yer siyahtır. Işık yürümesin diye.

İstanbul'daki bu proje dünyadaki en büyük Karanlıkta Diyalog projesi. Dünyadaki diğer örneklerinde olmayan bizim eklediğimiz yeni başlıklar var. Mesela tramvay var sergide. Nostaljik tramvay. Diğerlerinde yok. 'Ev ortamında bir görme engelli nasıl televizyon izler' bölümü de bize özel, bizim geliştirdiğimiz bir başlık. Braille odamız var. Diğer örneklerinde olmayan bir ayrı çalışma da hava limanı ve uçak. Bir görme engelli bir uçakla nasıl seyahat eder. Bunlar projenin aslında olmayan ama bizim eklediğimiz bölümler.

Bu proje gittiği her şehre adapte edilen bir proje… Bu projeyi aslında sıfırdan siz inşa ediyorsunuz. Şunu söyleyeyim elbette biz burada sıfırdan yeni bir İstanbul inşa ettik. Küçük bir İstanbul… Karanlık diye, görünmüyor diye 'mış gibi' yapmadık. Ama biz bu projemizi aydınlıkta da gezdirebiliriz. Tramvay mesela, birebir aynısıdır. Vapur, bildiğiniz vapurun aynısıdır. Aynı şey havalimanı için söylenebilir, uçak için söylenebilir. Bir görme engelli bir parkta nasıl dolaşıyorsa aynı parkı inşa ettik. Seyyar satıcılar, büfeler… Ev ortamı… İstanbul'a dair her simge.

Hiçbir şey. Dışarıya dair hiçbir şey göremeyecekler. Ama içeride insanın kendi içine yaptığı yolculuğu hem görecekler hem hissedecekler. Evet, bir görme engelliye saygı, onların neler yaşadıklarını görüp hissetme, engellerin zihinde olduğu meseleleri vs bunlar çok çok önemli şeyler. Ama benim kişisel görüşüm şu, kendinizi sorguluyorsunuz, kendinizin imkânlarını görüyorsunuz.

Kesinlikle doğru. Bu projenin felsefesini geliştiren Andreas'ın söylediği bir şey var; Karanlıkta herkes eşittir. İçeride kimin genel müdür olup olmadığı çok önemli değil. Çirkin, güzel, erkek, kadın bunların üstünde bir perspektif var burada. O yüzden bizim en çok hayran kaldığımız nokta işin felsefesi oldu aslında. Daha bir uhrevi bir durum var içeride yani. O yüzden biz çok mutluyuz. Şunu da belirtelim, ne Kerem'in ne benim bu işten hiçbir mali beklentimiz yok. Biz başka işleri olan insanlarız.

Elbette. En büyük hayalimiz Dialogue in the Dark'ın geliştirdiği diğer projeleri de Türkiye'ye getirmek. Mesela işitme engellilerle ilgili geliştirilmiş bir versiyonu da var bunun. Orada da rehberler işitme engelliler ve ortamda hiç ses yok. Yine aynı ekibin geliştirdiği yaşlılarla ilgili bir versiyonu var. Orada da rehberler yaşlılar. İçeri girdiğinizde otuz kırk yıl sonraki hayatınızı göreceksiniz. O yüzden hep diyoruz ki bu bir başlangıç. İnşallah devamını getireceğiz. İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne çok çok teşekkür etmek gerekiyor. Onların katkısı büyük. Mekânı bize verdiler, desteklediler.