Mahyada bir aydınlık…

Farklı kanaatte olan var mıdır, bilemiyorum; Ramazan Ayı, İslam milleti için bir tefekkür, tezekkür, arınma ve tazeleniş mevsimidir. Bununla birlik bir okuma ve düşünme vaktidir. Bir muhasebe vesilesi. Bilmekteyiz ki düşünmenin kanatlı kapılarını kitaplar açar. ''Beşeriyetin bugüne kadar eriştiği ve bundan sonra da elde edeceği bütün bilgiler, düşünceler, ahlak ve mutluluk formülleri, başta edebiyat olmak üzere sanat eserleri ve bütün sanat eserlerinin yorumları, kâğıt dediğimiz maddeye, netice olarak kitaplara emanet edilmiştir.'' (M. Orhan Okay, Kâğıt Medeniyeti, s. 27) Sanat eserleri yoluyla dile getirilen nice duygular da kitabın mahfazasındadır. Bu nedenle kitaba yolu düşmeyen insanın düşünmeye, vazgeçtik tefekkür etmekten, inandıklarına/ inancına ilişkin bir bilinç sahibi olmaya gereksinim duyacağını beklemek safdillik olur.

Eski ramazanlarda hangi kitaplar okunurdu, isim isim bilemiyoruz. Fakat şurası muhakkak, Arap harflerini bilen dini bütün her mü''min Kur''an okuyordu sair zamanlardan daha sık ve düzenlice. Camilerde, mescitlerde, dergâhlarda, tekkelerde, daha çok dinî bir ritüel hâlini alan hatimler, mukabeleler, mevlitler; bunlara ilaveten, özel bir ihtimamla ve adeta bir kulluk vazifesi dikkatiyle siyer kitapları, hilyeler, mesneviler, Yûnus ilahileri, cenk kitapları bilhassa Hz. Ali cenkleri, Hamzanâmeler okunmaktaydı. Hatırlasanıza aziz şairin o dokunaklı dizelerini: ''Babamın uzun kış geceleri hazırladığı cenklerde/ Binmiş gelirdi Ali bir kırata/…/ Babam lambanın ışığında okurdu/ Kaleler kuşatırdık, bir mümin ölse ağlardık/ Fetihlerde bayram yapardık/ İslam bir sevinçti kaplardı içimizi''

Hatıra kitaplarında, hani mazi özlemiyle kaleme alınan sarı benizli yazılarda geçmiş ramazanlara dair anlatılan çok şey var da, ramazanda okunan kitaplar konusunda doyurucu bir malumata tesadüf etmek zor. Hadi daha hüzünlü bir ifadeyle söyleyeyim, o günlerin tatlı solgun anılarını anlatan kitaplarda, geri gelmeyeceğini biliyor oluşumuzdan mıdır nedir, yaşanan her şeye bir füsun perdesi örten zihinde kalan, ruha ferahlık veren hemen ne varsa derin bir iç çekişle hatırlama çekmecesinden çıkarılır; Hayyam''ın deyişiyle ''bir gelmeyecek ân için feryad'' edilir de ramazanda okunan kitaplara dair bir fasıl açıldığı pek görülmez.

Bu bağlamda, okumalara yakın duran, onun yerini tuttuğu sanılan uğraşlar, etkinlikler, şenlikler anlatılır. ''İstanbul''un değişik semtlerinde, teravih sahur arasını doldurmak için, yalnız ramazan ayına mahsus olmak üzere bâzı kahvehaneler özel programlar hazırlarlarmış. (…) Buralarda, güzel okuyan birisinden Kan Kalesi, Battal Gazi hikâyelerini dinleyenler, klârnet, saz, kanun çalanlar, şiir okuyanlar, mâni okuyanlar, fıkra anlatanlar, meddahlık yapanlar bulunurmuş. Mehmet Halit Bayrı, buralardaki umumî âdâbı da şöyle anlatıyor: ''Bu fasıllarda zamanın cinaî vakalarına dair tertiplenmiş destanlar okunduğu da olurdu. Bu destanlar okunurken ''Ah, of, aman yazık'' sesleri işitilir, dinleyenler arasında ağlayanlar bile bulunurdu. Çalgılı kahvelerde saz çalınır, destan, koşma, mani okunurken hiç ses çıkarılmaz, bunların hepsi dikkatle dinlenir, yalnız coşkun yürekliler arada sırada ''yaşa'' demeden duramazlardı.'' (M. Orhan Okay, Bir Başka İstanbul, s. 184-185)

Salt Müslümanlar için değil, İslam medeniyetinin gölgesinin düştüğü hemen her yerde yaşayan insanlar için de özel bir vakittir ramazan. Bu hususiyetine binaen, zamanın ruhuyla mütenasip olmak üzere bu kutsal ayda daha çok dinî kitaplar okunur. Dinî duyarlılığa sahip hemen herkes ramazan geldiğinde Kur''an''a, onun meallerine ve tefsirlerine el atar. Milletimizin kadim örflerindendir, hâlâ öyledir, ramazan geldiğinde Kur''an hatmedilir. Günün belli saatlerinde, bilhassa iftara yakın vakitlerde Kur''an tilaveti yapılır. Ayrıca, tavsiye edilmiş dinî bir görevdir Kur''an kıraati. Beri yanda hadis kitapları, peygamberler tarihi, siyer-i nebi, Mesnevî ve Mektubat gibi marifet ve öğüt kitapları, oruca ilişkin araştırmalar, Müslümanca yaşamak üzerine düşünce ve deneme kitapları okunabilir. İlmihal kitaplarını unutmamak gerekir. Çünkü bu kutlu ay, din bilgilerinin bir bakıma tazelenmesi, birey bağlamında tashih edilmesi, zenginleşmesi için bir fırsattır. İnanmak ihtiyacından öte iman bilincine kavuşmaya da bir vesiledir.

Burada bir ayraç açmaya kışkırtıyor kalemim beni. Bugünün Müslüman''ı, maalesef, daha ziyade televizyondan edinmeye çalışıyor dinî bilgilerini. Çokça gösteri adamı duruşlu ve kitlesel söylevli hocalar, ağzı açık ayran derisi pozisyonunda dinleniyor. Her denene razı, zihin konforumuzu bozmadan. Belli bir kesim için bu türden sohbetlerin yararsız olduğu söylenemez, ancak konuşanın samimiyeti nispetinde. Gelgelelim, bir toplumun ''okur-yazar'' kesiminin zihin gıdasını kitaplardan alması beklenir. Okuduklarını karşılaştırarak, şaşmaz ölçüye vurarak bir bilince kavuşması... Yazık ki yazık, ekranlarda konuşan hocalarımız, dinleyenlerini nedense kitaplara da yönlendirmezler. Çok çok kendi yazdıklarına sevk ederler.

Herhâlde onların hizmetleri, bizlerin de nasibi katmerlensin diye! Daha hoş olanı, hocalar, paralı pullu, şöhretli namlı ekran saltanatlarının sürmesi için, ''siz zahmete girmeyin, ben ki hemen her şeyi bilen hocanızım'' edasıyla ''gelecek sefere bunu da anlatacağım'' derler. Böylece dinleyenlerimiz mesrûr bir ekran mahkûmu olurlar. Beyaz cama tutkulu/ tutkun olmak yani her gösterileni seyretmek, her söyleneni dinlemek; söylemek bile fazla, bir çeşit köleliktir; insaflı iletişim uzmanlarına bakarsanız ilkel insan derekesine düşmektir. Bana öyle geliyor ki, ne sigara ne şu ne bu, zamane alışkanlıklarının en fenası bu ekran tiryakiliğidir.

Bu bahis uzar gider, dağılmadan/ dağıtmadan asıl konuya dönmek gerekir. Derdim şudur, ramazanın manevî ikliminde sevgiyle okunacak ve düşünce dünyamızı, yaşama felsefemizi, bilincimizi kökleştirecek bir tek kitap bile okumanın çok değerli olduğunu söylemek. Birey/ insan olmaya, Allah''a kul olmaya değil de benlik yeşermesine, bencilliğe, kibre, nobranlığa sevk eden kitaplardan elbette uzak durmak gerektir. Değersiz kitaplarla vakit öldürmek, hocaları dinlemekten daha mı iyi? Hayır.

Bir yerde, ''inanan insan için teselli, tazeleniş, güven, ışık, bereket, ilahî bir armağan olan ramazanı/ orucu dinî kitapların dışında, bir de büyük sanatkârların, şairlerin, edebiyatçıların yazdıklarından okumak gerekir; bu müstesna bakışların, bu dil sultanlarının önümüze bereketli sofralar yaydıklarını, dimağımıza sanatın tadıyla şerbetlenmiş taze bilgiler sunduklarını göreceksiniz'' demiştim. Yine sözümdeyim. Ne okursak okuyalım, metnin edebî lezzeti başkadır. Söz gelimi, Sezai Karakoç''un farklı kitaplarından derlenen oruç yazıları, Diriliş dergisindeki dört denemesi ve ramazan hatıralarını içeren ''Ramazanın Aynasında Hayat'' başlıklı kalem bereketinden oluşan Samanyolunda Ziyafet kitabı, her ramazanda yeni bir dikkatle okunabilir.

İslam kültürünün klasikleri tahtında yerini bulmuş, diğer dünya uluslarının bile bigâne kalamadığı Mukaddime, İbn-i Batuta Seyahatnâmesi, Evliya Çelebi Seyahatnâmesi, İslam Peygamberi (Muhammed Hamidullah), Mesnevî-i Manevi, Yûnus Divanı gibi her biri kendi alanında anıt olan eserler okunabilir. Kınalızâde Ali Çelebi''nin 16. yüzyılda irfanımıza armağan ettiği Ahlak-ı Alâî bu listeye mutlaka eklenmeli. Klasik şiirimizin başyapıtı divanlar, mutasavvıf şairlerin hikmetleri elbette unutulamaz. Birçok eser sayılabilir bu meyanda. Yüzlerce, binlerce kitaptan hemen aklıma gelenleri, mühimin ehemi olarak anıyorum.

Biter mi? Hatıra kitapları, örnekse Aliya İzzetbegoviç''in Tarihe Tanıklığım''ı; değerli monografiler, Alex Haley''in Malcom X''i; romanlar, Derviş ve Ölüm mesela, hatırlanmalıdır. Daha önce de yazmıştım, tekrarında ziyan yok, ramazanın manevi ikliminde okunacak bir diğer kitap da Cenab Şahabettin''in yaklaşık yüzyıl önce bir gazetede yayımlanan yazılarının toplandığı İstanbul''da Bir Ramazan''ı. Bu türden kitapları bu ayın bereketi ve ruh serinliği içinde okumak, başka bir tad verir insana. İstanbul''un eski ramazanlarını, yüz yıl evvelki insanın ruh halini merak edenler içinse, tam bir ziyafet sofrası Cenab''ın yazıları.

Hemen aynı kuşaktan Ahmet Rasim''in 1922 senesinin Ramazan ayında kaleme aldığı yazıları, 2007''de Ramazan Sohbetleri adıyla yeniden yayımlanmıştı. Ramazanı, bu çok malumatlı, şen şakrak, anlatımı kıvrak muharririn kaleminden okumak, şekerli şerbetli bir iş. Malumdur, bu mübarek ve mukaddes ayda kalpler yumuşar, bakışlar munisleşir, anlatım bir bakıma uhrevileşir. Sair zamanların rindâne, sakınımsız hatta Allahüalem çokça günahkâr Ahmet Rasim''i, iklimin maneviyatına uygun telkinlerde bulunur. ''Şu mübarek günler hürmetine'' der, ''kavgayı ve şikâyetleri bir tarafa bıraksak. Elimizden başka bir şey gelmiyor, hiç olmazsa dinin ve milletin doğru yola yönelmesi için dua etsek.'' Üstadın bir tembihini de nakledeyim: ''Oruç mideden evvel dil için bir temize çıkmadır, eski zamanlarda bile kahvelerde, kâğıtçı dükkânlarında ''Bana benden olur her ne olursa/Başım rahat bulur dilim durursa'' levhaları asılıydı.'' Ya… Hiç değilse şu minnacık öğüde uygun yaşayabilsek…

Bu meyanda, fakat hemen çoğu 19. asrın sonuna ya da geçen yüzyılın başına ait yaşamaların anlatımı olan birçok hatıra kitabı yayımlandı Türkçede. Hemen aklıma gelen Balıkhane Nazırı Ali Rıza Bey''in Bir Zamanlar İstanbul, edebiyatımızda ''hecenin beş şairinden biri'' olarak adı bilinen fakat artık şiiri okunmayan Halit Fahri Ozansoy''un Eski İstanbul Ramazanları kitapları sayılabilir.

Klasik edebiyatımızda nesir geleneği pek olmadığı, adeta düzyazıya tenezzül edilmediği için ramazana ait görüşler, duyuşlar, duygular adına ''ramazaniye'' denilen manzumelerde söze dökülmüştür. Değerli meslektaşım Muhsin Macit ve Filiz Kılıç Türk Edebiyatında Ramazan Şiirleri adıyla bir seçki hazırlamışlardı. Kadim vakitlerin ramazanlarını, o günlerin ''şehr-i sıyâm''ında yani oruç ayında yapılan işleri, ''eğlence''leri, toplum yaşayışını merak edenlerin okuyacağı bir kitap. Bunun yanında, yakın zamanın farklı yazarlarının ramazana dair görüşlerini, düşünüşlerini, duygularını merak ediyorsanız Özlem Olgun''un derlediği Ramazan Kitabı''nı okumak en iyisidir derim.

Bir hevesle alıp okumak umuduyla önce masamıza ardından kitaplığın raf kenarına sonra da ait olması gereken yere koyduğumuz ve öylece orada bekleyip duran, bir çeşit unutulmuşluğa terk edilen kitaplar vardır. Klasik kıymete kavuşmuş eserler, aradan uzun yıllar geçse de değerinden bir şey kaybetmez, biliyoruz, ''her dem taze'' kalabilirler, ancak, zaman zaman ''nisyan-ı beşer''in tuzağına düşen bu talihsiz güzeller, dediğim gibi, kütüphane raflarında bir iltifat bakışının özlemini çeker dururlar. Ramazanı vesile kılıp bu kitapları da özgürlüğüne kavuşturabiliriz. Okunmayan, bakılmayan kitap bir çeşit tutsak hükmündedir. Sıkışıp kaldıkları yerlerden çıkarmak, onlara da özledikleri okunma anının sefasını sürdürmek gerekir.

Her ramazanda böyle bir göz taramasından geçiririm kitaplığımı. Ali İlmî Fanî''nin Rıza Tevfik''e yazdığı mektupları zarflayan o kıymetli kitap, gurbetin ikircikli, soğuk, mutsuz fısıltılarını duya duya, yüreğim acıya parçalana okuduğum Bir 150''liğin Mektupları, bir ramazan vesilesiyle okuma saatlerime konuk olmuştu. Şimdi dönüp bakıyorum, Ali Ulvi Kurucu''nun üç cilt halinde yayımlanmış hatıraları kitaplığımın rafından el ediyor.

Çok değil, bundan on beş yirmi yıl önce, internet kitapçılığının yaygınlaşmadığı, ramazanın yaz mevsiminde gelmediği zamanlarda, oruç ayında kitabevleri daha bir canlı olurdu. Bu türden mekânlara gidenler gelenler çoğalırdı. Bazı kitaplar sorulur yahut sipariş edilirdi. Bir okuma heyecanı, cereyanı hissedilirdi havada. Bu ayı, okumak için de bir fırsat bilenler için sanki zaman daha bir cömertleşirdi. Bazı mahfillerde, teravihten sonra edebiyat, şiir sohbetleri yapılırdı. Yeni çıkan kitaplar üzerine konuşulurdu.

Yıllar var ki, bu nevi toplanışlardan yoksunum, habersizim. Belki benden kaynaklanan bir eksiklik, bilemiyorum. Fakat gördüğüm, yaşadığım, iftar için kurulan zengin sofralarda çeşit çeşit yemekler yeniyor, israflar ediliyor, sonra ya aceleyle kalkılıyor ya da ikbal ve siyaset konuşuluyor. Söylemesem haksızlık olur. Kitaba, sanata, kültüre neredeyse âşık bir adam olan avukat Mehmet Ali Bulut''un son üç dört yıldır Edebiyat Ortamı dergisi adına düzenlediği iftar yemeklerinde, özlediğim bu sohbeti az buz yaşamış oluyorum.

Ramazanla birlik açılan ''Dinî Yayınlar Fuarı'' da hayırlı bir faaliyet kuşkusuz. Yüzümüzü kitaba çevirmek bağlamında hiç değilse. Acaba adı sadece ''kitap fuarı'' olsa yetmez mi? Kimi insanlar, adına bakarak, söz konusu fuarda sadece dinî yayınların satıldığını zannedebilirler. Biz biliyoruz ki böyle değildir. Namık Kemal, Şinasi''nin Münacât''ını bir ramazanda Beyazid camii avlusundaki bir kitapçıdan yirmi para vererek satın aldığını kaydeder. Bu anlatılanlara itibar ederek, yaklaşık bir buçuk asırdır, ramazan aylarında, bugün büyütüp adına fuar dediğimiz kitap sergileri/ satış yerleri açıldığını söyleyebiliriz. Bu sergilerde, adı ''münacât'' da olsa, laik bir şairin kitapçığının satıldığını görmekteyiz. Son yirmi yıldır, ya gidip görerek ya da yazılar vasıtasıyla takip ederek münderecâtını bildiğim, her çeşit kitabın satıldığı ''Dinî Yayınlar Fuarı''nın, ''dinî yayınlar'' ibaresinden kurtulması gerektiğini düşünmekteyim.

Bir de fuar vesilesiyle tertip edilen etkinlikler, yazarların yalnızca imza saatlerinden ibaret kalmasa derim. Ne bileyim, tematik konuşmalar/ konferanslar yapılabilir. Yahut dinleyenlerin de sorularıyla görüşleriyle zenginleşecek klasik, kadim kitaplar ve sanatkârlar üzerine söyleşiler, açık oturumlar düzenlenebilir. Güzel olmaz mı?

Bir söz de, değerli gazete muharrirlerine. Okuma oranının yüzde yüze yaklaştığıyla gurur duyduğumuz, bir zamanlar kahvelerin adını bile ''kıraathane'' koymakla övündüğümüz bu aziz yurtta, bu kadim coğrafyada ramazan bahislerinden biri de ''kitap okumak'' olmalı değil mi? Nerdeee! Varsa yoksa siyaset, piyasa. İnsanlığın, yanı başımızdaki İslam âleminin onca acısının, derdinin; ülkemizdeki yüzlerce sorunun yanında kitap okumanın yeri mi olur demeyin. Efendiler, bütün bu yaşadıklarımız, okumamaklığımızdandır. Neden İslâm dünyasında kan ve gözyaşı durmuyor, kardeş kardeşi katlediyor? Cevabı belli, dinimizi bilmediğimizden, medeniyetimizden haberdar olmadığımızdan, insana/ cana kıymet vermediğimizden; bunları anlayacak, düşünecek, akledecek okumalar yapmadığımızdan… Bunu bilir, bunu söylerim.

Çok okunan, ''çokça tıklanan'' köşe yazarlarımız, arada bir değerli kitapları da gündemlerine alsalar ne iyi olur. Gazete muharrirlerimize bir cümle daha söyleyim diye söz ararken, Avni Bey''in o ''garip'' bir o kadar da manidar beyti çıkıp geliyor: ''Kimse idrâk etmedi manasını davamızın/ Biz dahi hayranıyız dava-yı bî-manamızın''.

Sözün özeti şudur, bu mübarek günlerde, Allah esirgesin, dedikoduya harcayacağımız vakitleri kitaplara ayırsak… Normal zamanlarda bile kitabı eline alınca uykusu gelen bir âdemoğlu için oruçlu iken kitap okumanın ne zor bir iş olduğunu bilecek kadar iz''anım vardır. Lâkin erdemli insan olmanın gereklerinden biri de güçlüğün üstesinden gelmek değil mi? Merhum Âkif''in, dili oldukça ağır, anlaşılması zor bir Arap şairinin külliyatını anlamak için bir ramazan boyunca evine kapandığını, Midhat Cemal''in o değerli kitabından okumuştum. Kulağımızda kalsın, azmin elinden hiçbir şey kurtulamaz.

Okumaya zaman bulamadıklarından yakınıp duran (ben inanmam bu bahaneye) dünya vurgunlarına işte fırsat. Ramazanda iştah ve hırs gevşer/ gevşemeli, zaman genişler/ genişlemelidir. Nasıl olsa bu mevsimde günler de uzun, ikindiden akşama üç saatten artık bir vakit var. Bundan iyi fırsat mı olur? Bu tavzih ''mesai''yi bahane edenlere. (Duyan da, ''mesai''de göz açmadan çalışıldığını zanneder!) Orucun yarısını hatta çoğunu uykuda geçirenler, bizim oraların tabiriyle ''orucu uykuya tutturanlar'' bu sebepten de sahura kadar yatmayanlar için vakit daha da elverişli demektir. Gecenin ferah fahur iki üç saatini okumaya tahsis edebilirler.

Sözü neticeye kavuşturmanın vaktidir. Okuma alışkanlıklarını çeşitli nedenlerle kaybeden, zaten zar zor okuyan, az okuyan, üstüne üstlük değersiz yayınlara meyleden bir toplumdan Ramazan ayında kitaplarla hem de insanlığın ve İslam''ın kıymetli eserleriyle geçirilecek vakitler talep etmek, bir tarafıyla gerçekleşmeyecek bir arzu gibi görünebilir. Lâkin umutsuzluk bize yakın düşmez. Temmuz sıcağına inat kitapların aşkın ve derin, mavi ve serin gölgeliğine sığınacak insanların az olmadığı inancındayım.