Mûsikî: Seslerin Aşkı...

Alman düşünür Goethe'nin Hâfız'dan bazı çevirileri okuduğunu biliyoruz. Bu okumalar neticesinde Goethe'nin Hâfız'dan epey etkilendiğini söyleyebiliriz. Kendisi etkilendiği gibi, yakın dostlarını da etkilemiş olabilir. Meselâ sonradan Hıristiyan olmuş Yahudi besteci Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, Goethe'nin yakın dostuydu. Goethe ile tanışması ve onunla dostluk kurmasından sonra Mendelssohn'un müzikleri bir ölçüde de olsa değişime uğrar, “mânâ” denilen şeye yönelip daha derinlikli müzikler bestelemeye başlar Mendelssohn.

Armoni biliminin babası olarak kabul edilen 17. yüzyıl Alman bestecisi Johann Sebastian Bach'ın sesler arasındaki ilişkiyi çözümlemesi de bana ilginç gelmiştir. Kuşkusuz Bach, ömrünü müziğe adamış büyük bir müzisyendi. Armoni duygusu, bir müzisyene Allah'ın verdiği bir özelliktir -ki müzisyen olmasını sağlayan en önemli özellik veya ayrıcalığı da budur zaten- ve müzisyen bu duyguyu, çaldığı enstruman veya yaptığı beste üzerinde kendiliğinden, tabii olarak uygular. Yani armoni (âhenk) bir duygudur, müzisyende “Allah vergisi” olarak doğuştan vardır, armoni dersleri sayesinde özel çaba ve gayretlerle öğrenilen bir alan değildir. Konservatuarlardaki armoni ve kontrpuan derslerinde işin kurallarını öğrenirsiniz sadece. Ama bir müzisyende armoni duygusu doğuştan vardır, sonradan kazanılan bir beceri değildir, onu müzisyen yapan da bu doğuştan sahip olduğu kabiliyettir. Sonrada öğrenilen armoni kurallarının ve armoniye ait bilgilerin, tabii olarak Allah vergisi olarak doğuştan sahip olunan duyguya hiç de aykırı olmadıkları görülebilir.

Bizim âhenk, batılıların ise harmonia/armoni (uyum) dedikleri şeyin, sesler arasındaki aşk ilişkisi olduğunu düşünürüm hep. İki uyumlu sesin bir araya gelmesi, sadece iki sesin birbirine uyduğunu göstermez… iki ses arasında birbirini çeken fazladan bir şeylerin olduğunu, bu iki sesin birbirlerine tabii olarak çok yakıştıklarını da gösterir (uyum zaten yakışmakla ilgisiz değildir). Ahenk veya armoni, birbiriyle uyumlu seslerin güzel ilişkisidir. Seslerin birbirlerini çekmesi, birbirleriyle kaynaşması sanatıdır. Kâinattaki ilâhî âhengi (armoniyi) yansıtır bence armoni bilimi. “Mûsikînin babası” Pythagoras da zaten “kosmos (kâinat) ahenktir (armoni)” demiştir. Ama Mevlânâ da Pyhtagoras'tan yüzyıllar sonra “Hâkîmler (feylesoflar), 'biz mûsikî nağmelerini göklerin dönüşünden aldık' derler” dememiş midir ?

Mevlânâ'ya göre hiçbir şey aşksız hareket etmez ve âlem de bir aşk diyarıdır. Aşkla mukâyese edildiğinde kânun ve akıl, ikinci dereceden fenomendir. (Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri de “akıl aşkın yanında nâdândır (kaba, kıt ve yetersiz)” diyor.). Gerçekte Mevlânâ Celâleddin Rûmî'nin yapmış olduğu şey, aşkı sadece dîne ve ahlâkî hayata mahsus kılmadan anlamını genişleterek bütün mahlûkâta ve evrimci bir sâik olarak aşka evrensel (kozmik) bir önem vermektedir. Celâleddin Rûmî, hayatın ve tarihin dinamizmini dialektik tez-antitez ve sentezle değil, evrensel aşkla açıklamaktadır. Benzer bir şekilde Rûmî, atomların gravitasyonel çekimleri ve maddenin kütleleri hakkında bir sezgiye sahiptir. Bunu mekanik dinamiklerle izah etmek yerine, çekici ve cezb edici dürtü olan aşkla açıklar. Şöyle söyler Rûmî: “Âlemde varolan bütün atomlar, âşıklar gibi birbirlerine doğru çekilirler, her biri aşkın manyetik çekimi ile eşine doğru yönelir. Gök cisimleri yeryüzünü kendilerine doğru bir kucaklaşma muhabbetiyle çekerler. Aşkın evrensel câzibesi neticesinde yeryüzü uzayda bir lâmba gibi asılı durmaktadır.” Hegel'e göre yaradılış, zıtların sentezi sonucu oluşur, fakat Mevlânâ'ya göre görünüşteki zıtlıklardan kaynaklanan bu farklılık, aşkın câzibesi karşısında yok olur. Aşk Allah'tan kaynaklanır ve yaratıcı olan Allah'a yönelir. Bu sebeble yaradılış sürecinde safha safha ilerleyen aşk, her adımda yeni varlık formları oluşturur. Celâleddin Rûmî, gök cisimlerinin hareketlerinin sadece mekanik olmadığını, bilâkis aşkın sonsuz okyanusunda dalgalar olduğunu söyler. Şayet kozmik aşk var olmamış olsaydı, bütün mahlûkat donacak ve hiçbir şeyin anlamı kalmayacaktı. Aşksız hiçbir şey hareket etmez çünkü.

Sesler de aşksız hareket edemez. Sesler arasındaki ilişki de kaçınılmaz olarak Mevlânâ'nın belirttiği türden bir ilişkidir. Çünkü armoni (ahenk) ilâhîdir ve armoni, aşktır. (Tabiattaki herhangi bir sesin, alt ve üst doğuşkanları ile birlikte var olduğu ve o doğuşkanlarla birlikte tınıladığını hatırlamamız gerekir.) O halde mûsikî, seslerin ahengi ise, aşk demektir… ya da aşkın sesler ile ifadesi demektir. Belki de işitilen güzel bir mûsikî nağmesinin insanı etkilemesi ve can kulağıyla dinlenmesinin sebebi de budur. Çünkü insan aşktan yaratılmıştır ve seslerin aşkı demek olan ahengi bunun için sevmektedir.

Bilimsel tarafıyla armoninin babası olarak kabul edilen Bach'ın, Mevlânâ'nın Mesnevîsi'ni okuyup okumadığını çok merak ettim. Bundan yıllar önce (sağlığında) Annemarie Schimmel'i Almanya'daki evinden arayıp kendisine “Bach Mesnevî'yi okumuş mudur ?” diye sormuştum. “Rahmetli” Schimmel, bunun mümkün olmadığını çünkü o dönemlerde Mesnevî'nin Avrupa dillerine, hele Almanca'ya henüz çevrilmemiş olduğu şeklinde, (doğruluğu tartışılacak) bir cevap vermişti. Bach'ın Mesnevî'yi okuyup okumadığı belki pek o kadar önemli değil, ama önemli olan, müzisyen fıtratına ve Allah'ın kendisine verdiği kabiliyete uygun olarak, tamamen fıtrî yönelişiyle, bir Batılı olarak ve üstelik kilise doktrinine göre yeniden şekillendirilmiş sesler dünyasında Mevlânâ'nın Mesnevîsi'nde anlatmaya çalıştığını arayıp bulması. (Bunları Bach'a söylemek mümkün olsaydı, kimbilir ne kadar şaşırırdı ! )

İster Doğu'nun lisanıyla âhenk, ister Batı'nın lisanıyla harmonia (armoni)… ne dersek diyelim ama, Allah'ın en büyük nimetlerinden biri olduğu şüphesiz. Çünkü kâinattaki her şey ahenk (harmonia) ile konulmuş… çünkü ahenk aşktır.

Ben eskilerin “ilm-i şerîf-i mûsikî” dedikleri mûsikî sanatına, “seslerin aşkı” diyorum. Hiç de abartmıyorum !