Özbekistan'ı gezip anla(t)mak

Seyyah olmak, gezgin olmak veya turist olmak ve ülkeler, beldeler görmek için yollara düşmek; dünyayı köşe bucak gezerken de anlatmaya değer bulunan yerleri yazıyla, fotoğrafla, kamerayla tesbit etmek ve okuyuculara seyircilere sunmak, özel bir yetenek, çaba ve emek ister. Bu işin sevdalıları var. Sırf zevk için, gerçekten görüp tanımak için yollara düşen, gördüklerini başka insanlarla da paylaşmak isteyen meşhur seyyahlar biliriz. Bunlardan biri bizim Evliya Çelebimiz. Seyahatnamesi klasiklerimiz arasında. Adı, unutulmazlar listesinde. Kâtip Çelebimiz, İbn Batuta'mız da önemli seyyahlarımızdan. Kaşgarlı Mahmud'umuz en eski seyyahlarımızdan kabul edilir. Batılıların Marko Polo'su da önemli bir sima. Neredeyse bütün bir Asya'yı gezmiş adam. Gezmiş ve yazmış bu seyyahlar. Paha biçilmez kıymette tarihi-sosyolojik bilgilerle dolu bu eserler hala ilgiyle okunuyor. Ne demiş eskiler, “Atın varken yer tanı, atan varken yurt tanı; gezen güzel olur, oturan gazel olur.” hem atları hem ataları olan yani hem yer hem de yurt tanımış ve gelecek nesillere de tanıtmışlar. Gezip güzel olmuş, güzellikler bulmuş, buldukları güzellikleri de bizlerle paylaşmaya devam ediyorlar. Gazel olup da çürüyüp yokluğa karışmamışlar. Yani yerlerinde oturup kalmamışlar.

Bugünün seyahatleri dünün seyahatleri gibi meşakkatli değil. Yollarda ömür tükettirmiyor. Seyahat vasıtaları çok rahat ve süratli hem de çeşitli. Elde yalnız kalem, fırça ve boya yok. Çok güzel fotoğraf makinaları ve kameralarla bilgisayarlar var. Gidilen görülen yerler en güzel, en faydalı şekillerde yazılıp anlatılabilir.

Günümüz dünyasında seyahatlerin türleri ve amaçları da arttı. Eğlence, ticaret, ibadet, ilim, siyaset vs. amaçlı gezmeler de çoğaldı. Fatih Üniversitesi ve değişik Üniversitelerden bir grup akademisyen, uluslar arası bir sempozyum münasebetiyle Özbekistan'a gittiler. Fatih Üniversitesinin Türk Dili ve Edebiyatı Bölüm Başkanı Doç. Dr. Mehmet Gümüşkılıç, bu geziyi tertipleyenlerden biri. Tertiplemekle kalmıyor, bir de ekip arkadaşlarına gezi izlenimlerinin İstanbul'da bir sergi ve panelle tanıtılmasını teklif ediliyor. Teklif olumlu karşılanınca derhal İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür AŞ Müdürü Nevzat Bayhan Bey'le temasa geçip işi bağlıyor.

Geçen hafta Cumartesi günü düzenlenen sergi ve panele Ankara'dan Özbekistan Ankara Büyükelçisi Müsteşarı Sayın İslam Karimov, İstanbul Konsolosluğundan da Andijon B. Tilabov katıldılar.

Prof. Dr. İlhan Özkeçeci'nin Taşkent, Buhara ve Semerkant fotoğraflarından seçilmiş ve Kültür Etkinlikleri Müdürü Müjdat Uluçam Bey'in titiz çalışmalarıyla hazırlanan ve birer tablo görünümündeki mükemmel fotoğraf sergisi, davetlilerin büyük ilgisini çekti. Prof. Dr. İlhan Özkeçeci başkanlığındaki panele katılan Prof. Dr. Cihan Okuyucu, Prof. Dr. Mahmut Kaplan, Prof. Dr. Mustafa Çiçekler, Doç. Dr. Erdoğan Keskinkılıç ve Dr. Ertuğrul Ökten beyler gezi izlenimlerini anlattılar. İlhan Bey'in gezilerden fotoğraflarla bir demet sanat sunumu, Özbekistan'ın üç şehrinde yaşayan tarihimizi, sanat ve din dünyamızı, bir ân-ı seyyale göstermiş oldu. Programa gelenleri o büyüleyici görüntüler pek doyurmamış olacak ki program bitiminde İlham Bey'den fotoğrafların elektronik kopyelerini istedi, birçok davetli.

İşin protokol kısmı bir yana kültür yanı, tarih boyutu çok düşündürücüydü. Müsteşar İslam Kerimov, programın açış konuşmasında Özbekistan'da devletin kültür faaliyetlerini anlatırken 4 bine yakın arkeolojik anıtların koruma altına alındığını, binden fazla arkeoloji ve mimari anıtların yeniden yapılandırıldığını; asıllarına uygun biçimde restore edildiklerini ifade etti. İmam Buhârî, Fergânî, Tirmizî, Matüridî ve daha nice dînî ve tarihî büyüklerimizin türbelerinin onarımlarını anlatırken salonda heyecanla alkışlanması oldukça anlamlıydı.

Sayın Kerimov'un verdiği bilgilere göre İslam Konferansı Örgütü'nün Kültür, Eğitim ve Bilim Araştırma Merkezi' tarafından 2007 yılında Taşkent'in “İslam Kültürü Başkenti” ilan edilmesi çok önemli ve çok düşündürücüdür. UNESCO desteğinde Özbekistan'da yapılan tarihi yıldönümü kutlamaları da önemli. Uluğ Bey'in, Emir Timur'un, İmam Buhari'nin, Büyük Âlim Fergânî'nin, İmam Maturudî'nin, Avesta'nın, Alpomış Destanı'nın, Özbek milletinin büyük evladı Celaleddin Manguberdî'nin ve El-Mergilanî'nin kutlamalar listesine alınmaları da önemli, tarihi kararlardır. Sayın Karimov'un konuşmasında Özbekistan Devleti'nin kültür faaliyetleri bunlardan ibaret değil. Sayın Karimov'un anlattıkları, bu panelden daha zengin bir programla, daha geniş kitlelere, filmler ve sergilerle anlatılsa ne kadar iyi olur. Herkesin Özbekistan'ı gezip görmesi mümkün değil, ama herkesin Özbekistan'ı bu tür programlarla tanıması mümkün.

Bu tür etkinlikler, Orta Asya, Orta Doğu islam ülkeleri arasında sık sık yapılsa, romanları, hikâyeleri, şiirleri, filmleri, tiyatroları ortaya konulsa, Dünya'nın çehresi değişir. İnsanımız ve insanlık bu zenginliklerle beslense Dünya barışı, huzur ve mutluluğu daha da zenginlik kazanır.

Sergiyi gezenlerin, paneli dinleyenlerin heyecanları, bu tür programların büyük bir ihtiyaç ve bu ihtiyaca cevap vermenin de büyük bir borç olduğunu gösteriyor. Panele dinleyici olarak katılanlar, Özbekistan Devlet ricalinin bu tür etkinliklere kucak açmasını sevinçle, minnetle karşılıyoruz, keşke bu tür programlar daha sık yapılsa dediler.

Sağolsun Sayın Gümüşkılıç Bey, Varolsun İlhan Özkeçeci ve panel arkadaşları. Özbekistan'a yapılan akademik bir geziden çok önemli bir iş çıkardılar, bize unutulmaz bir gün yaşattılar. Prof. Dr. Mustafa Çiçekler'in, “Timur'u ve Yıldırım'ı yeniden okumamız gerekiyor”; Dr. Ertuğrul Ökten'in “bir Timur ve Yıldırım filmi yapılmalı” demeleri, gezi ekibimizin bu seyahatten nasıl etkilendiklerinin bir başka göstergesiydi.

Ve Prof. Dr. Mahmut Kaplan Bey'in şiiri, programın altın mührüydü. Bir akademisyen şair olarak Taşkent-Semerkant-Buhara izlenimlerini şiir'in aynasında sundu. Uzun bir şiirdi. Bir tadımlık alıntı sizler için:

Mavi çinilere sığınmış TİMUR

Beklerken içini aydınlatacak nuru

Eşiğinde düşünür canım

Gök kubbeyi çekmiş makberine

Güzelce uyusun diye Bibi Hanım

Gökyüzünü rasatla meşgul Uluğ Bey

Alıp gitmiş sırlarını asırlar

Yuva yapmış kumrular kubbede

Ne usturlap ne zîc

Taş taş yenilip zamana dökülmüş

Kapıları çınarlarla yarışan kasırlar

Hafızalarda unutulmaz bir tat bırakan bu çalışmaya emeği geçenleri kutluyor, hepsine teşekkür ediyorum.

Tohumun toprağa düştüğü

Çınarların kök saldığı

salkım saçak

Göğün dal uçlarından öptüğü

Güvercinlerin bulutlarla yarıştığı

Mübarek belde

Ceviz rahlesine aşkı işleyip

durur nakkaş

Ne dün var hayalinde ne de yarın

İlahi hitabın neşvesiyle mest

Salıvermiş kendisini akışına

duyguların

Ser-mest-i câm-ı elest

Onun yaşadığı mevsimler üstü idi

Hece hece örmüş atkısını imanın

İmam Maturidî

Eski kentin eşiğine dayamış başını

Mütebessim beşûş

Hakim Süleyman Ata el verir Zengi Baba'ya

Gerçeğe dönmüş hayal meyvaya durmuş ağaç

Dal budak salmış Anadolu'ya

Hakikat olmuş düş

Kurmuş halkasını Hoca Ahrâr

Çatlamış gönül dudaklarına Tevhidi damıtır

Çepeçevre kuşatmış afakı

Ruhları aydınlatan nuranî ıtır

Bir ok bakışları cihangir

TİMUR'un

Saplanmış bağrına

Anadolu'nun kanar

Kanar mağrur Bayezid'imin yüreği

Cehennem buğusu gözyaşları

İçinin mağarasına akar

Katre katre kahır damla

damla zehir

Bir ateş düşmüş orta yerine

Canevinden Osmanoğlu'nu yakar

Mavi çinilere sığınmış TİMUR

Beklerken içini aydınlatacak nuru

Eşiğinde düşünür canım

Gök kubbeyi çekmiş makberine

Güzelce uyusun diye Bibi Hanım

Gökyüzünü rasatla

meşgul Uluğ Bey

Alıp gitmiş sırlarını asırlar

Yuva yapmış kumrular kubbede

Ne usturlap ne zîc

Taş taş yenilip zamana dökülmüş

Kapıları çınarlarla yarışan

kasırlar

Semerkand Gönül medinesini bezeyen diyar

Efendimin mübarek sözleri ardında ebedileşen ömür

Rahmet gülistanında

müminlerin yari

Gel diyor zarif kubbesinin altında mütevazı

Haşri bekleyen İmam Buharî

Buhara, Anadolu'yu

aydınlatan çerağ

Hadis çiçeklerine fide

Bir birlik pınarı dünden bu güne

Alıp götürmek için

selamet sahiline

Çağırıyor insanoğlunu Tevhide

İnciler dermiş hazinesinden Kur'an'ın

Gönül tahtına kurulan er

Kıt'a kıt'a bend bend

Aşk merdiveniyle ulaştırır

Dünden bu güne susamışları semaya

Bahaüddin Nakşbend

Kuşlar fısıldar gelenlere

“Gizli perdeleri açar

Can telinden rebabı hu

Devirmiş nefis putunu

Tek bir rakam hesabı hu

Başını dizine koymuş

Kalbi masivadan soymuş

Fikri zikri yalnız Oymuş

Rahlesinde kitabı hu

Halk içinde Hakla durur

Onunla kalkar oturur

Elini dizine vurur

Erenlere hitabı hu

Gözler kara, yeşil, ela

Niçin beklersiniz halâ

Minareler diyor illâ

Kubbelerin cevabı hu”

Dal dal yükselip el açmış çınarlar

Anadolu çınarlarıyla sırdaş

Benim çınarlarım çınarlarımız

Bir tevhid halkası Taşkent, Semerkand, Buhara

Tutmuş elinden Anadolu'nun

Gönül kafına uçarlar

Serzakir Bahaüddin, Hoca Ahrâr, Gucdavânî

Susturur hafi zikirle isyanlarını

Bütün arzuların nefsanî

Nuranî meltem esintisi asırlardır bu diyara

Ey yolcu düşerse yolun

Cedlerine selam eyle

Anadolu erlerinin

Göreceksin

Mekke güneşini kalbinde

taşıyan kent

Medine mehtabını balkıyan

fezâ

Mavinin sonsuzluğuna

kanatlanmış

Soluk alıp vermede daha

Gökleri omuzlamış firuze

kubbeler

Kutsal emaneti taşır gibi

Toprak çatlıyor uç

vermekte filizler

Eller kalbin bakir tepelerinden

Yeniden açılmakta Allah'a