Saltanat devrinin Aydede''si

Refik Halid Karay, Türk edebiyatında hemen her eleştirmenin, dilinin ustalığı, kıvraklığı, tasvirdeki ve teknikteki gücünde hem-fikir olduğu yazarlardan biridir. Osmanlı''nın son usta kalemlerinden, saltanat dilinin nesirdeki son temsilcilerinden… Yazılarında zengin bir kültürün incelikleri, artık unutulmuş deyimler, atasözleri, mısralar, beyitler, fıkralar, nükteler uçuşup durur. Bu zengin dilin örneklerine artık rastlamak zor. İkinci Meşrutiyet''ten sonra atılmış matbuat ve edebiyat sahasına… Servet-i Fünun, Tercüman-ı Hakikat, İstanbul, Kalem, Cem, Peyam, Aydede, Vahdet, Doğru Yol, Yeni Mecmua, Muhit, Tan, Akşam, Yeni İstanbul gibi pek çok süreli yayında, yaklaşık altmış yıl, türlü konularda pek çok yazı kaleme almış; fıkra, anı, öykü, roman tefrikaları… İttihat ve Terakki''nin amansız muhalifi, İttihat ve Terakki''nin liderlerinden Cemal Paşa dahi, onun yazılarının kendilerini çok ''hırpaladığını'' itiraf etmekten kendini alamamış.

Bu nedenle Sinop''a sürülmüş ilkin. Milli Mücadele yıllarında yine siyasi yazılarından dolayı bu kez Suriye ve Lübnan''da uzun yıllar sürgünde kalmış, 150''likler listesine dâhil edilmiş. Gurbet Hikâyeleri''nde, sürgünde yaşadıklarını anlatmış. Sürgün romanında bu coğrafyada, sürgündeki Osmanlıların perişan hallerini, özlemlerini, yoksulluklarını dile getirmiş. Yezidin Kızı''nda bir Türk subayın, Beyrut, Suriye, Humus, Tedmür Harabeleri, Irak, Musul, Kerkük, Sincar civarındaki Yezidiler arasında yaşadığı günleri bir aşk hikâyesi bağlamında anlatmış. Çete, Nilgün, 2000 Yılın Sevgilisi, Anahtar gibi eserleriyle edebiyatımıza damgasını vurmuş. Bunun dışında bir külliyat oluşturacak gazete yazıları, fıkralar, hicivler, anılar… İkinci Meşrutiyet''ten sonraki Osmanlı yaşayışını, saltanatın zengin dilini, gelenekleri; yani bir devrin yaşayışını türlü cepheleriyle onun yazılarında görmek mümkün.

Bütün bu zenginliğe rağmen, Refik Halid''i eserleriyle tam olarak tanıyor muyuz? Hayır! Onunla ilgili araştırmaların yeterli olduğu söylenemez. Akılda kalan yalnızca Şerif Aktaş''ın çalışması. Oysa Refik Halid''le ilgili bir değil pek çok çalışma yapılabilir. Ama bırakın araştırmayı, bugüne değin, yazarımızın süreli yayınlarda kalan tüm yazılarının derlendiği de söylenemezdi. Hayatta iken yayımladığı kitaplarının dışında, çeşitli dergi ve gazetelerde kalmış pek çok yazısının bulunduğu biliniyordu. Yıllar sonra İnkılâp Kitabevi, Refik Halid''in eserlerini yeniden basmaya başladı, bu külliyat içine gazete ve dergilerde kalmış yazılarını da alarak, Kirpi''nin bütün eserlerini gün yüzüne çıkarıyor. Ancak bu yazılar da ortaya çıktıktan sonra Refik Halid hakkında daha kapsamlı araştırmalar yapılabilir. Örneğin, ''Son Asırda Türk Sosyetesi'' adlı yazısında Karay, ''Yakın tarihimizle ilgili hayat tarzımızı'' nakleden yazarların eserlerinden hareketle, son asır Türk sosyetesinin hayatını, konakları, evleri, mahalle aralarını, çeşitli tipleri, kıyafetleri, gelenek ve görenekleri bütün zenginliğiyle ortaya koyan bir eser vücuda getirilebileceğini söyler. Aslında Refik Halid''in eserlerinden, yazılarından yola çıkarak böyle bir çalışma yapmak mümkündür. Çünkü onun yazılarına İstanbul''un son devri bütün yönleriyle yansır. Bu kitapta karşılaştığım, örneğin; bir miktar yaprak sigarası, bir miskal misk, bir tutam enfiye, Edirne sabunu, bağdadî duvar, hayderî hırka, arakiye gibi nesneler artık hayatımızdan çekilmiştir, ''kimseye keşkül açmayınız'', ''Geçmişe mazi, yenmişe kuzu'' deyimlerini ben de yeni duyuyorum. Sonra bu yazıların arasına serpilen; ''Ey misafir kıl namazın Kıble bu canibdedir/İşte ibrik, işte leğen, işte peşkir iptedir'', ''Kel Memiş gelmemişe döndü cihana sad hayf'' vb. mısralar, yeri düştükçe manilerle süslenmiş yazılar…

İşte bu yazılar, gazete ve dergilerden toplanıp, kitapların sayfalarında kayıt altına alınıyor. İnkılâp Kitabevi, Karay''ın yazılarını bir dizi hâlinde, Anadolu Yazıları, İstanbul Yazıları, Edebiyatı Öldüren Rejim adlarıyla yayımlamakta… Edebiyatı Öldüren Rejim, Memleket Yazıları''nın üçüncü kitabı. Eserde, Refik Halid''in Tan, Akşam, Yeni İstanbul, Aydede, Yenigün, Cumhuriyet, Tercüman, Resimli 20. Asır gibi dergi ve gazetelerde 1939-1963 yılları arasında yayımlanmış yazılar ve söyleşiler yer almakta. Genelde sanat ve edebiyata ilişkin yazılardan oluşan eseri Tuncay Birkan hazırlamış. Kitaptaki yazılar konularına göre on bölüme ayrılmış. İlk bölümde genel anlamda sanat, edebiyat, edebiyatta yenilik, eskilik, yenilere yönelik eleştiriler, gerçek edebi eserin değeri, totaliter rejimlerin edebiyatı yok etmesi, zenginlerin edebiyata ilgi göstermemesi, gezi edebiyatı eksikliği gibi konular ele alınıyor. Bu bağlamda Karay''ın; ''… hiçbir yenilik iyi olan eskinin kıymetini düşürememiş[tir].'', ''… şeklen vezinsiz şiir olabileceğine inananlardanım; fakat fikren vezinsiz ne şiir, ne nesir…'' yazılabilir; ''Hiçbir tenkidin fena bir eseri yaşatmağa, iyisini de öldürmeğe kudreti yetmez.'', ''Tarih kitabı, bir devrin iskeletini kurar, ona can veren romancıdır.'' gibi cümleler, yazılarda hangi konuların ele alındığını göstermektedir. Bu bağlamda Karay''ın gazete yazarı ile edibi ayıran satırları dikkat çekici. Ona göre gazete ve dergilerde yazı yazan herkes muharrirdir, ama bir düşünceyi muharririnkinden başka tarzda, daha hünerlice ve kendine özgü bir üslupla canlandıran, az kelimeyle çok şey anlatan kişi ise ediptir. Bir kitabın çok satılması edebi kıymetini göstermez. Yazarın, antolojiler hakkındaki şu cümleleri bugünün antoloji hazırlayanlarına da bir uyarıdır: ''Sağlam, faydalı eserleri kurtlu ve bozuk eserlerle yan yana bir sepete doldurmak, hepsini birden çürütmek demektir.''. ''Kolay Hazmedilemez'' başlıklı yazıda, bir zamanlar maziyi kötüleme modasına; ''… bir zamanlar münhasıran maziyi çirkinleştiren eserler yazmak moda olmuştu. Dedelerimize yükletmediğimiz kusur, kabahat, günah, cinayet yoktu…'' sözleriyle değinir ve buna ''… bir inkılâbı övmek için geçmiş zamanları kast-ı mahsusla kötülemek (…) lazım gelmez.'' diyerek itiraz eder. Karay''ın bu yazılarında yeni yazar ve şairler hakkındaki düşüncelerini de görebiliriz. Özellikle Garip şiirini hicvetmekten geri durmaz Kirpi. Ama Orhan Veli''de bir şiir kudreti bulur. Hikâye ve romanda, Yaşar Kemal''i, Orhan Kemal''i, Sait Faik''i, Haldun Taner''i beğenir. Edebiyatçılardan Ahmet Mithat Efendi, Hüseyin Rahmi, Muallim Naci, Reşat Nuri, Ercümend Ekrem, Ziya Gökalp hakkındaki yazıları dikkate değerdir. Nasrettin Hoca ve Bektaşi fıkralarına dair yaptığı karşılaştırmada önemli tespitlerde bulunur. Kitabın sonundaki söyleşiler ise, Karay''ın yazarlığı hakkında pek çok bilgiyi içermekte.