Scorsese'nin gözünden rüya sineması

Hugo Paris Tren Garı'nın duvarları arasında yaşayan kimsesiz bir çocuktur. Oyuncakçıdan aşırdığı oyuncak parçalarını birleştirerek kendisine babasından miras kalan bozuk otomatı (bir çeşit robot) tamir etmeye uğraşır. Küçük hırsızlıkları fark edilene kadar kimse duvarlar arasında yaşayan bir çocuk olduğunun farkında değildir. Bir gün yaşlı oyuncakçı onu yakalar ve babasından kalan not defterine el koyar. Hugo'nun not defterini geri alma çabaları ikisine dair bazı bilinmezleri açığa çıkaracaktır.

"Kainatı yaratıcının rüyası olarak algılayan Vahdet-i Vücut düsturuna göre, bizim gündelik rüyamız, 'Büyük Rüya' içindeki küçük rüyalardır. Tahayyülatımızdan sinema perdesine yansıyacak görüntüler ise rüya içinde rüya…" Senarist ve önemli bir sinema düşünürü olan Ayşe Şasa Hanımefendinin 1994 yılında Dergah dergisi için yazmış olduğu 'Rüya Sineması" başlıklı yazıdan alıntıladığım bu cümle üzerinde günlerce, haftalarca, hatta yıllarca düşünülebilecek bir zenginliğe sahip. Bu düsturdan hareketle sinema sanatına 'rüya' kavramı üzerinden yaklaşan, anlamaya çalışan pek çok teori üretilmiştir ki, burada değinemeyeceğim kadar derin ve geniş bir konudur. Tasavvufi bir zemine oturan bu yaklaşımın izdüşümlerini büyük bir keyif içerisinde Hugo filminde seyrettim.

Çok katmanlı bir yapıya sahip olan Hugo, her katmanında farklı bir seyirci kitlesine hitap ediyor. Filmin kabuğu diyebileceğimiz ilk katmanı yetim bir çocuğun yalnızlığı ve yaşlı bir adamın geçmişiyle hesaplaşması hikâyesinden oluşuyor. Son derece duygusal, akıcı ve dinamik yapıdaki bu hikâye yediden yetmişe, her yaştan ve her beğeniden seyirciye hitap edebilecek bir anlam ve duygu zeminine sahip.

Filmin bir diğer katmanı sinema sanatına bir tür saygı duruşu adeta. Scorsese'i ilk kez bir 3D yapımda görmemizin sebebi hikmetini biraz da burada aramak lazım. Yönetmen, Hugo'da üçüncü boyutu filme anlam katacak şekilde kullandığı gibi sinemanın geçmişi ile bugünü arasında bir köprü kuruyor. Film, sinema tarihine biraz duygusal yaklaşarak sinemanın mucidi Lumiere Kardeşleri elinin tersiyle şöyle bir itiyor, George Melies'ı sinemanın babası ilan ediyor adeta. Bunda muhtemelen Lumiere'lerin yaptıkları icadın idrakinde olmamaları ve Melies'in sinemanın geleceğine dair öngörüleri ile bu sanatı geliştirme yönünde yaptığı katkıların büyük rolü vardır.

Filmdeki duyguların gerçekçiliğinin tersine mekân ve atmosferlerin stilize edilişi bir yönüyle ilk sinema filmlerinin karakterini yansıtıyor. Müzikler de diyalogsuz filmlerdekine benzer şekilde kullanılmış. Bu anlamda Hugo, bir anlamda filmde defalarca yer verilen, Melies'in Aya Yolculuk filminin bir uzantısı gibi. Filmde Melies'in hayatında önemli bir kırılma noktası olan Birinci Dünya Savaşı aslında sinema sanatı açısından da önemli bir kırılma. Çünkü o zamana kadar Avrupa üzerinden ilerleyen sinema sanatı bu dönemde Amerika'ya taşınıyor. Melies'in film malzemelerinin ayakkabı topuğu yapılması, savaşla birlikte sinemanın Hollywood eksenine kaymasıyla, ayaklar altına alındığını ima ediyor adeta. Filmde sinemaya gösterilen saygıdan edebiyat da –özellikle batı çocuk klasikleri- nasibini alıyor. Burada filmin bir edebiyat uyarlaması oluşu (Brain Selznick'in, The Invention of Hugo Cabret romanından) ve edebiyatın sinemaya kaynaklık edişinin katkıları büyük.

Tüm bunların ötesinde Hugo dünya hayatının bir tür alegorisi olması gibi derin bir anlama sahip. Daha ilk sahnesinde, çarka benzeyecek şekilde resmedilmiş Paris görüntüsü, tren garı, çarklar, saatler bize zaman ve mekan ve gaye ekseninde dünya hayatını hatırlatıyor, gerçekliğini ve geçiciliğini sorgulatmamıza katkı sağlıyor. Daha önce değindiğimiz filmin stilize edilmiş dili, gerçek dediğimiz şeyin ne kadar gerçek olduğunu her sahnede bize hatırlatıyor. Şasa'nın "Yaratıcının rüyası" diye tanımladığı dünya hayatı, filmde tam da bu anlamıyla kullanılıyor. Filmdeki sinema tanımı "büyük rüya içindeki küçük rüyalar" tanımıyla birebir örtüşüyor. Buradaki yaklaşım sinemayı salt bir sanat nesnesi olarak değil, adeta kulun kendisini dünya hayatı içerisinde konumlandırmasına hizmet ediyor. Bu bağlamda Melies filmde bir anlamda tanrısal bir kimlik kazanıyor ki, seyircinin adeta gözüne giren üç boyutlu görüntüsü yapılan atfı mutlaklaştırıyor.

Özetle söylemek gerekirse Hugo filmi çok farklı zevklerdeki ve farklı yaş gruplarındaki sinema seyircisine hitap edebilecek bir sinema diline ve derinliğine sahip. Gönül rahatlığıyla ailece seyredebilirsiniz ama evde değil, mutlaka sinema salonunda.

Yönetmen: Martin Scorsese

Senaryo: John Logan, Brian Selznick (Kitap)

Tür: Macera, Dram, Aile

Yapım: ABD, 2011

Oyuncular: Ben Kingsley, Asa Butterfield, Chloë Grace Moretz, Christopher Lee