Seküler kültürde 'acı' metaforu eksik

"Safranbolu'da yalnız bir deniz feneri" olarak tanınan ve "gürültü koparmadan" şiirlerini yazmaya devam eden bir şairimiz Hüseyin Avni Cinozoğlu. İstanbul'a bitmek tükenmek bilmeyen bir sevda ile bağlı, ama Safranbolu'ya da bir o kadar tutkun olan Cinozoğlu şiirlerinde kullandığı mistik ve mitolojik ögelerle özgün bir şiire imza atıyor. Kah Yusuf'u kuyudan çıkaran, kah İsa'nın Roma karşısındaki zaferini anlatan Cinozoğlu bu metaforlarla günümüze uzanıyor. Cinozoğlu ile Mühür Kitaplığı arasından basılan şiir kitabı 'Kör Sahaf' ve şiiri üzerine konuştuk.

Doğuştan "şair" kavramıyla karşılaşırız bazı şairleri tanımlarken. Ben doğuştan şair tanımına uyan bir şairim sanırım. Aslında doğuştan şairliğin bir "avantaj" olduğuna inanmıyorum. Doğuştan şairler için "şairanelik tuzağı" söz konusudur ve bir olumsuzluk olarak da tezahür edebilir.. Zaten gerçek şiiri tanıdıktan sonra bu doğuştanlık özelliğimle arama bir dalgakıran inşa ettiğimi söyleyebilirim. Şiiri bir yapı olarak düşünen, uzun bir mesai sonucunda kuran ve felsefi bir problematiği de şiirin ana izleğine dahil eden şiirlere ve şairlere haklı bir hayranlık duydum. Çağdaş Türk şiirinde düşünsel ağıntıyı ve derinliği şiirsel yapıda en ustaca serimleyen şair İsmet Özel'dir. İlk şiirim 1978 yılında rahmetli Subutay Hikmet'in yayınladığı "Saçak" şiir dergisinde yayınlandı. Eş zamanda şair arkadaşım Abdülkadir Budak'ın ilgisiyle o yılların Periferi'de yayınlanan en iyi şiir dergisi olan "Hakimiyet Sanat" dergisinde şiirlerim sıklıkla yayınlanır oldu. Daha sonra yayınlama zorluğu çekmeden Oluşum, Varlık, Mavera dergilerinde şiirlerim yer aldı.

Hukuk Fakültesi'nde öğrenciyken politik bir ortamın içinde buldum kendimi. Dönemin ruhuna uygun elbet "idealist" bir niyetten destek alan, sav sözlere ve ideolojik soyutlamalara dayanan şiirlerdi ilk şiirlerim. Kuşağımın seçkin şairlerinden Osman Serhat Erkekli bu çalışmalarım için "Yayınla bu şiirleri, bu anlayışın en iyi örnekleri" diyerek ilk kitabımı daha dergilerde şiir yayınlamadan çıkarma gibi bir hata yapmama neden oldu. Hukuk Fakültesi'nden mezun olduktan sonra politik ortamın da etkisiyle hayatımda önemli ve ağır bir kırılma oldu. Politik şiirden hızla uzaklaştım. Kişisel benimin güdülediği, bireysel duyarlıkların çerçevelediği, aşklar, anılar, acı ve kırgınlıklardan yola çıkan şiirler yazdım. Daha sonra insan, tarih, coğrafya bağlamında, insanlık ve uygarlık yapı taşlarını önceleyen "şehir" şiirleri. İstanbul ve Safranbolu'yu izlek edinen şiirler. Bu güzergahtan sonra her ne kadar felsefi kavramlarla şiirsel imgeler cem edilemezse de felsefe değil de Doğu toplumuna özgü düşünce yoğunluğuyla "Hikmet" olarak adlandırabileceğim düşünsel bir yetkinliği içeren izleklere eğilim duydum. İnsani durum ve konumları dinsel imgelerle, mitolojik göndermelerle kısas-ı enbiya motifleriyle yansıtırken, ruhunu kaybeden bir dünyanın çığlıklarına tanıklık etmek istedim.."Kör Sahaf"ı önceleyen "Gölgesiz Kandil" kitabım 2001 yılında Hera Yayınları'nca yayınlandı. Bu iki kitabım arasında tematik bir bütünlük var. Belki ilerde bu iki kitabımı tek bir kitap olarak yayınlama imkanını bulurum. Bu duraktan sonra büyük temalara yönelmek istiyorum. Zaten son on yıldır Batı kaynaklarından çok Doğu kaynaklarına yönelik okumalarım ağır bastı. Doğu düşüncesini Anadolu topraklarında temsil eden Hacı Bektaşi Veli, Yunus Emre Mevlana gibi mareşaller var. Son yirmi yıldır Türk kültür dünyası, ağırlıklı olarak Doğu kaynaklarına yöneldi. Bir de toplum ve birey üstünde Batı modernitesi'nin faşizan baskısı, git gide şiddetlendiği için, bir savunma mekanizması olarak düşünmek mümkün bu olumlu tercihin nedenini. Modernite'nin barbar yüzü ve sabıkası için Auschwitz, Srebrenica, Ceningrat elbet Hiroşima, örneklerine bakmak yeter de artar bile. Belki de şiirimin temel izleklerinden birine değinmediğimi söyleyeceksiniz. Hemen onu da ekleyeyim, belki benim temel bireysel problematiğimle ilgili bir izlek. Psiko-patolojik olmasa da psiko patolojiyi "delilik" olgusunu izlek edinen şiirler. Ağırlıklı olarak "kitap-lık" dergisinde yayınlanan şiirlerim farklı bir ana damar olarak şiirimi besledi.

Burada Roma; modernitenin ulaştığı barbarlığı ve kaba gücü temsil ediyor. Geçmişte olduğu gibi bugün de Roma yıkılamayacak bir azamete sahip. Nitekim dün Hitler de yenilmez görünüyordu. Ben Hitler'in yükseliş ve düşüşün de İlahi bir yazgının somut örneğini görüyorum. Sizin değerlendirmeniz çok doğru. Bu anahtar cümlenin açılımı kitaptaki Roma pagan dünyası ile, günümüz modernitesi arasındaki benzerliğe eleştirel bir tutum takındığımı söyleyebilirim. Pagan dünya insanın medeniyet tecrübesinde geri bir süreç olmasına rağmen, bir tür züppelikle pagan düşüncesinin günümüzde bazı odaklarca yüceltilmesine duyduğum tepki, bu metafor etrafında yoğunlaşmama neden oldu. Klasik faşizm öncesi Roma faşizminin bir örneği.

Metafizik mistik imgeler çocukluktan beri içselleştirdiğim inançtan ve bu toprağın ruhundan kaynaklanıyor. Ben ruhen, belki çocukluk anılarımın güzelliğiyle, köyümün ağaçlar altındaki Yörük mezarından kopmuş değilim. Modernite keskin bir kılıçla hayatımızı, anılarımızı, hatta inançlarımızı ikiye böldü. Bir de mitolojik imgelerle insani durum ve konumları yansıtmak istedim. Mesela 'Yakup'un Ağıtı' şiirimde:" Firavunlar kanlı elleriyle altın külçelerini tutarken" dizesinde , firavunları petrol ve silah tacirlerini, altın külçelerini de; bu çirkin ticaretten edindikleri zenginlik olarak anlayabiliriz". Bir de galiba insanın var oluş problematiğinin cevapları, evrensel düşüncenin en yoğunlaştığı örnekleri kutsal kitaplarda bulmak mümkün. Mesela Hazreti Yusuf'un hikayesi, bireysel bir yıkımdan sonra mucizenin, yıkıma uğrayan bir insanı yeniden doruğa yükseltebileceği metaforunu bulmuşumdur. "kitap-lık "dergisinde yayınlanan iki dizelik bir şiirimi hemen misal vereyim:

İner ışık kuyulara

Mısır'dan gelir tahta

yükselen merdiven."

Mistik metaforlar samimi olmak gerekirse az önce belirttiğim gibi, inanç temelli. Kur'an-ı Kerim'deki Bakara Suresi'nde yer alan "Ben kullarıma takat edemeyeceği yükü yüklemem" ayetini, yaşadığım hayatın zor dönemeçlerini hatırladığım da; kesin bir hakikat olarak yorumlamam. Farklı bir bağlamda eleştirmen Yıldız Ecevit bir yazısında hatırladığım kadarıyla; Batı Edebiyatı'nın anıt yapıtlarının mistizimden beslendiğine işaret ederek, şair ve yazarlarımızın mistisizme uzak durmalarını, eleştirir.

Bir de ortak insanlık metaforu olarak Hazreti İsa'nın çarmıha gerilmesi, Hazret-i Hüseyin'in şehit edilmesi, Hazret-'i Meryem'in çektiği acının, ortak bir acı kültü olarak halkın hafızasında yer alması. Mesela şiirsel izlek olarak Fuzuli'nin eserlerinin ağırlıklı olarak Hazret-i Hüseyin'in şehit edilmesine dayalı büyük bir acı hissinin, şehitlik psikolojisinin, üzerinde yükseldiği söylenir. Bu nedenle Fuzuli Kerbela toprağına bağlıdır. Batılı seküler insanın kültüründe "büyük acı" metaforları olmadığı için, çok örnekte gördüğümüz gibi Batılı insan kolayca barbarlaşabiliyor. Batı modernitesinin hedeflediği psikolojiden arındırılmış birey aslında makinalaşmış, otomatlaşmış bir bireydir. Psikolojiden arındırılmış birey son tahlilde paryalaştırılmış bireydir. Dünya ve hayat insana "eşref-i mahlukat " a Tanrı'nın verdiği bir armağan. Dünyayı ve hayatı reddeden bir çileciliği , bir çileci (ascete) yi savunmuyorum.

Aslında ben de sizin gibi düşünüyorum. Belki bir beklentinin henüz gerçekleşmemesinin yarattığı bir umutsuzluk. İsa'nın, kılıç kuşanmadan Roma'yı yendiği düşünülürse. Şiirin demiri eritecek, kılıçtan keskin olacak bir gücü olduğuna inandığım , umut ettiğim için şiirde ısrar ettim. Bir beklentim olmasa bu dizeleri yazmazdım. Belki kişisel bağlamda bireysel bir yenilgim düşünülebilir. Başka bir bağlamda; şair arkadaşım Mehmet Sarsmaz son şiir kitabının adını "Büyük Başarısızlık" koymuş.Bu adı çok beğendiğimi söyleyerek Mehmet Sarsmaz'ı tebrik ettim. Ve şairlerin "büyük başarısızlığa" yazgılı olduklarını söyledim. En azından kendi adıma büyük bir başarısızlığı yaşadığımı itiraf edebilirim. Bu başarısızlığı çok değerli Şair Abdülkadir Budak'ın bir dizesiyle boyutlandırmakta mümkün: "Yenilecek kadar güçlüyüm artık" Sonuç olarak İsa da hikmetli sözle yendi Roma'yı. Mahmud Derviş, Ahmed Dahbur gibi şairler de mavzerle değil yakın bir gelecekte sözle, şiirle zafer kazanacaklar. Sizin de tespit ettiğiniz gibi Cemal Süreya da “Şiir, dünyayı değiştirme araçlarından biridir.” yargısıyla şiire önemli bir işlev yükler. Bu umudunuza ben de katılıyorum.