Seyirci sinemada artık gerçekçilik arıyor

Sinema hayatımıza girdiğinden bu yana pek çok başlık altında irdelendi. Onlardan biri sinema ile seyirci arasındaki ilişki. New York Üniversitesi Sinema Çalışmaları Bölüm Başkanı Prof. Richard Allen geçtiğimiz haftalarda Sinema ve Seyirci konulu bir seminer verdi. Biz de kendisiyle seyircinin sinema üzerindeki etkisini ve tercihini konuştuk...

Bu konu her şeyden önce sosyolojik bir sorunsaldır. Temelde sinema seyircisi muhafazakâr bir psikolojiyle sinemaya gider. Kendisini rahatsız eden şeyleri görmek istemez. Bu anlamda sinema seyircisinin siyasi bir duruşu vardır. İlk dönemlerde sinema biraz daha politikti. Özellikle politik sinemada seyircinin beklentisine göre film yapılırdı. Politik dozaj arttıkça filmin saygınlığının zamanla azaldığı görüldü. Bu da sektörü değişime zorladı.

Özellikle misyon sinema anlayışı Amerikan sinema endüstrisinde dönüşüme yol açtı. Seyircinin beklentisine göre değişti ve dönüştü. 1920'lerde sessiz sinema döneminde çevre ve pastoral öğeler daha etkiliydi. Ancak sesli filme geçildikten sonra görsel malzemeden daha çok diyaloglar ve hikâyeler öne çıktı. Yönetmen kadar senarist de ön plana çıkmaya başladı. Örneğin bazı filmlerde burjuva sınıfının, bazılarında ise orta sınıfın değer yargıları, günlük yaşamı ve beklentileri işlenmeye başladı. Bu da hem seyircilerin talebi hem de endüstrinin ihtiyaçları nedeniyle normal hale getirdi.

Bütün filmlerin amacı seyircisini bulmaktır. Seyircisini bulamadığında finansmanı sağlayamaz ve başarısız olur. Film üretimi çok maliyetli olduğundan para çok önemli bir faktör. Değer yargılarından önce mali kaynak olarak seyirci çok önemli. Genel kitleye seslenen filmleri çok küçük bütçelerle yapmak mümkün ancak istediğiniz karşılığı alamazsınız. Genel izleyici sinemasında parasız bir şey yapmanız imkânsız.

Bazı toplumlarda film sadece bir eğlence objesi olarak görülüyor. Arada bir nedensellik ilişkisi var. Film zaten doğası gereği ticari bir şey. Seyircinin istediği ve talep ettiği şeyler vardır. Mesela Western türünü seyirci çok istiyor. Bunun önüne geçmenin tek yolu o filmleri yapmamaktır. Eğer devam etseydi seyirci sadece o filmleri izlerdi. Bu ölçümler seyirciye bağımlı kılıyor. Ne tür film yapılması gerektiğine seyirci karar veriyordu.

Filmi bir şey anlatmak için mi yoksa bazı beklentileri karşılamak için mi çekeceksiniz. Bu iki kriter önemli. Örneğin sanat filmlerinde yönetmen kendi düşüncesini ve beklentisini merkeze alarak çekiyor. Bu anlamda şöyle bir ayrım yapılıyor; birincisi eğlence merkezli filmler ikincisi sanatsal filmler. Gişe merkezli filmlerde belli klişelere ve arketiplere dayanmak zorundasınız. İnsanların alışık olduğu hislere ve duygulara hitap edersiniz. Misyon veya sanatsal filmleri yapmada teknolojinin geldiği aşama da büyük kolaylık sağlıyor. İnternette de yayınlayabiliyorsunuz. Filmleri sadece seyirci ve üretici değil, pazarlama sistemi de ayrıştırıyor.

Mesela Charlie Chaplin Diktatör filminin dünyada tutulmasının sebebi belli politik bir duyguya hitap etmesinden çok realiteyi dile getirmesinden kaynaklanıyor. Sıradan bir insanın umutlarını ve beklentilerini dile getirdiği için seviliyor. Hollywood sinemasında hayatın daha gerçekleriyle buluşan bir sinema var. Cezayir sineması genel konulardan daha çok Afrikalıların kendi bölgesinin sorunlarına yoğunlaşacak. Hindistan sineması daha ticari hale geliyor.

Büyük yönetmenler iyi film yaparak hem seyircinin kalbini fetih ediyor hem de yeni ve orijinal bir şey ortaya çıkarıyorlar. Yeni bir şey çıkartmak ve seyircinin gönlünü fetih etmek ve bundan para kazanmak kompleks bir ilişki. Orijinal film bazen tutulmayabiliyor. Bu konuda büyük bir tartışma var. Hem sanatsal film yapmak hem de seyirciyi etkilemek hem de gişe başarısı elde etmek. Üçünü bir arada yapabilen daha başarılı örnekler de var.

Televizyonun gelmesiyle seyircinin filmlere olan rağbeti azaldı. Bu anlamda Amerika'da televizyonun gelmesi Hollywood'un seyircinin üzerinde etkisinden büyüktü. 1950-60'larda stüdyolarda seyircinin beklentilerine göre filmler çekilirdi. Seyirci filmi ne kadar alır? diye bakılırdı. Zamanla seyirci de farklılaşmaya değişmeye başladı. Ne tür filmlerin yapılacağına artık seyirci kadar yapımcılar da karar veriyor.

Film yaparken teknoloji ve seyirci vazgeçilmez öğeler. Seyircinin ilgisi başarısı ve bir sonrakileri etkiliyor. Teknolojiyle Avatar tarzı bir film çekebiliyorsunuz. Avatar sadece kitlenin beğenisine seslenen bir film değil. Bir hikâyesi ve misyonu var. Ama aynı zamanda kitle izleyicisine de seslenen bir film. O ikisini bir araya getiren güzel bir örnek. Kullanılan teknolojik yenilikler de sınırları zorluyor. Film üretimini daha üst bir düzeye taşıdı. Seyirci bunu benimsedikçe dijital anlamda da çekilen filmler de gündeme geliyor. Avatar gibi teknolojik inovasyonları kullanan bir film bile seyirciye muhtaçtır.

Eleştirel bakış sinema sanayinin silahıdır. Eleştirmen ne tür film izlemesi gerektiği konusunda tavsiyede bulunduğunda yararlı bir şey yapıyor. Ancak temel kriter olarak alınması yanlış. Artık eleştirmenlerden oluşan bir otorite yok. Filmler o kadar çok enformatik bilgiye boğuluyor ki seyirci film hakkında daha çok bilinçleniyor. Bu iyi bir şey.

Pasif seyirci vasattır. Genelde Hindistan'da ve Hollywood'da seyirci pasif değildir. Eleştiri yapan aktif seyircidir. Sanatsal film izleyenler daha eleştirel bakarlar. Eleştiri kültürden kültüre göre de değişiyor. Mesela Amerika'da film bir ritüel şeklinde izlenir.

Filmin nerede, nasıl sunulduğu çok önemli. Sinemalar farklı kültürlere sahip insanların bir araya geldiği mekânlardır. Artık ağırlıklı olarak alışveriş merkezlerinde film izleniyor. Mekân ve sunum değişikliği seyirci kültürünü birebir etkiliyor. Mesela, eskisi gibi toplumun çok farklı kesimlerin bir arada bulunmuyor. Filmin sunulduğu yer filme karşı bakış açımızı filmi tüketim şeklimizi de değiştirir. Eskiden daha teatral izleniyordu şu anda seyirci merkezli ve tüketim endeksli.