Siyah deri, beyaz gerçek

Malcolm X, Afro-Amerikan kuşakların özgürlük mücadelesine damgasını vurmuş, 20. yüzyılın en önemli şahsiyetlerinden birisi. Köleliğe karşı özgürlüğü, sürüleşmeye karşı özgüveni, anonimleşmeye karşı siyahların tarih bilincini öne çıkaran tavrıyla gerçek anlamda bir devrimciydi Malcolm. Irkının tarih boyunca uğradığı haksızlıklara karşı belki de hiçbir siyahın cesaret edemediği soylu bir eyleme girişti. Siyah öfke, belki de Malcolm''u en iyi ifade eden kavramlardan biridir. Öfkesinden herkes nasibini almıştır. Doğru bildiği hususlarda ilkelerinden asla taviz vermemesi, bitmek bilmeyen araştırma ve öğrenme isteği, edindiği tecrübelerle kendini yenileyebilme özelliği ve usta bir hatip oluşu Malcolm''un en bariz şahsiyet özellikleri olarak öne çıkar. Onun hayat hikâyesi başlı başına bir hikmetler kitabını andırır. Harlem gettolarında uyuşturucudan hırsızlığa birçok pis işlere bulaşmış bir serseriden bir dava ve eylem adamına dönüşen Malcolm X''in hayat çizgisi gerçekten ibretliktir.

Malcolm X, bugüne dek birçok teze, araştırmaya, şarkıya, filme konu oldu. Speke Lee''nin 1992 yapımı Malcolm X filmi ve Alex Haley''in – Malcolm hayattayken birlikte yazdıkları – Malcolm X otobiyografisi, Malcolm üzerine yapılan çalışmalar içinde en çok bilinenler. Artık bunlara ilave olarak çok önemli bir kaynak kitaptan da söz edebiliriz. Manning Marable''in hazırladığı Malcolm X Arayışlarla Dolu Hayat başlıklı biyografi çalışması. ''Yayımlandığı dönemde New York Times tarafından yılın en iyi on kitabından biri olarak gösterilen ve 2012''de tarih dalında Pulitzer Ödülü''nü kazanan bu yapıt, Malcolm X''in hayatıyla ilgili gerçeklere ve bilinmeyenlere ışık tutan en kapsamlı ve özgün eser olma özelliğini de taşıyor.'' İthaki yayınlarının bu cümleyle okurlara sunduğu Marable''in çalışması, Orhan Düz''ün özenli ve titiz çevirisiyle yayımlandı. Özellikle yabancı kaynaklar söz konusu olduğunda çevirinin nasıl elim bir soruna dönüştüğü herkesin malumudur. Orhan Düz, 584 sayfalık böylesi kapsamlı bir çalışmanın hakkını sonuna dek vermiş. Bu ayrıntıyı, bir hakkı sahibine teslim etmenin lüzumu bahsinde söylemek isterim.

Marable, kitabın hikâyesinin Malcolm X otobiyografisini ilk okuduğu kolej günlerine dek uzandığını söylüyor. Ondan yıllar sonra 1988''de Ohio Eyalet Üniversitesi''nde Afro-Amerikan politikası dersi veriyordur ve müfredatta Malcolm X otobiyografisi de vardır. Marable''in metin üzerinde yaptığı sıkı okumalar, Malcolm''un gerçek yaşam öyküsüyle bağdaşmayan birçok tutarsızlıkları, hataları ve düzmece karakterleri ortaya çıkarmıştır. Marable''e göre kitabın kayıp bölümleri de söz konusudur. Bunlar arasında en önde gelen eksiklik, Malcolm''un 1964''te kurduğu Birleşik Müslüman Camii ve Afro-Amerikalılar Birliği Teşkilatı''yla ilgili ayrıntılı bilgilerin yer almamasıdır. Marable''in çalışmasını hazırlarken başta FBI kayıtları olmak üzere, ulaşabileceği hemen hemen bütün kaynakları taraması, ikincil kişilerle yaptığı görüşmeler, Malcolm X biyografisinin en mühim noktası olsa gerek.

Marable, kitabı yazmasındaki temel amacı şu cümleyle açıklıyor: ''Benim bu kitabı yazmamdaki asıl amaç, efsanenin ötesine geçmek, Malcolm''un hayatında gerçekten olmuş şeyleri anlatmaktır.'' Marable, kaynaklar özelinde yaptığı kapsamlı ve geniş araştırmaların ışığında bize ayrıntılı bir Malcolm portresi sunuyor. Malcolm''un babası Earl Little''in hayat hikâyesiyle başlayan Little ailesinin trajik hikâyesi aslında Malcolm''un şahsında devinen eylemciliği ve isyanı bir nebze açıklıyor. Sonra Malcolm''un gençlik yılları, Harlem gettolarından, varoşlardan Amerikan''ın büyük kentlerine uzanan siyah öfkesi, hapishane hayatı, Elijah Muhammed''le birlikte tanıştığı İslam Milleti cemaati günleri, hacla gelen uyanışı ve sonrasında İslam Milleti''nden ayrılıp kendi örgütlerini kurması ve bütün bunların toplamında siyahların özgürlük mücadelesinde dur durak bilmeden yaptığı mücadele ve kararlılık. Malcolm''un 40 yıllık hayat hikâyesi, bir bakıma insanın kendi anlamına ve onuruna sahip çıkışının gayri resmi tarihini teşkil eder.

Marable, çoğu biyografik çalışmalardaki kurgudan farklı olarak kitabına Malcolm''ın bir suikast sonucu şehit edildiği 21 Şubat 1965 tarihiyle başlıyor. Hiç şüphesiz, sonu elim bir suikastla biten bir hikâyenin asıl anlamını kavramak için o hikâyenin bütününü en ince ayrıntılarına değin bilmemiz şart. Bu bölüm kitabın giriş bölümü ve Efsanenin Ardındaki Hayat başlığını taşıyor. Bu bölümden itibaren kitap, Malcolm''un hayatındaki çok önemli kırılmaların ve dönüşümlerin izinden giden on altı bölüme ayrılmış. Malcolm''un babası Earl Little, siyah ırkın mücadelesine kendini adamış bir adamdır. Yaptığı çalışmalardan rahatsızlık duyan Klu Klax Klan üyeleri evlerini ateşe verdiğinde Malcolm henüz dört yaşındadır. Daha sonra babasının öldürülmesi, Little ailesinin yaşadığı zorluklar Malcolm için ileride başlayacağı asil kavganın habercisidir nerdeyse. Okulda İngilizce öğretmenine avukat olmak istediğini söylediğinde öğretmeni onun bir zenci olduğunu ve bu nedenle avukat olamayacağını ima eder ve şu soruyu sorar: Neden marangoz olmayı düşünmüyorsun?

Malcolm için asıl eğitim yuvası sokaklar ve özellikle hapishane olmuştur. Onun hapishane hayatı daha sonra siyah halkların özgürlük mücadelesine liderlik edecek karizmatik ve güçlü bir şahsiyetin nüvesini teşkil eder. Sohbetlerinde bazen hapishane hayatında öğrendiklerine atıflar yapması bu açıdan oldukça önemlidir. Onu, diğer siyah halk önderlerinden ayıran yönü sert ve tavizsiz bir karakter diline sahip olmasıdır. Bağışlanmış özgürlük özgürlük değildir. Malcolm, bu gerçeğin her zaman farkındaydı ve kendi ırkının özgürlük mücadelesine burun kıvıran siyahları da eleştirmekten hiç bir zaman geri durmadı. Bugün bile Amerikan toplumundaki çıkmazı enfes bir şekilde özetleyen meşhur ''ev zencisi'' ve ''tarla zencisi'' benzetmesi Malcolm''un dünyasının hakiki fotoğrafını verir bize. Marable''in belirttiği gibi Malcolm X, hiçbir zaman ev zencisi olmamıştır. Çünkü onun nezdinde ev zencisi olmak beyaz efendilerin sözünden çıkmamakla eşdeğerdi. Malcolm bir tarla zencisiydi. Malcolm, isyanda özgürlüğü, öfkede cesareti keşfetmiş bir ahir zaman devrimcisiydi. ''Kimse size özgürlük ve adalet vermez. Erkekseniz gidin ve kendiniz alın'' demişti Malcolm. Manning Marable''in çalışması hayatı boyunca tarla zencisi olarak mücadele etmiş işte bu ''erkek adam''ı tanımak isteyenler için çok önemli bir kaynak.