Türkiye siyah-beyaz fotoğraf gibi

Ben görüntülerden daha çok sesleri hatırlıyorum. Çocukluğumda radyodan çıkan sesler, zihnimde beliren ilk fotoğraflardır. O yıllarda Budapeşte ve Sofya Radyosu vardı. TRT'de bazı müzikler yasaklı olduğu için onların propagandalarının arasına severek dinlediğimiz müzikleri koyarlardı.

Gurbetçi bir aileden geliyorum. Böyle bir aile olmanın avantajları ve dezavantajları olur. Ben küçükken babam Almanya'ya gitmişti. Döndüğünde de Türkiye'ye henüz bulunmayan birçok şeyi yanında getirmişti. Bunlardan birisi de fotoğraf makinasıydı. O makina ile sesler bende görüntüye dönüşmeye başladı.

Çekmeyi daha çok seviyorum. Aile albümlerime bakamam.

Bilmiyorum. Ama çocuklarımın küçüklük fotoğraflarına bakamıyorum. Çünkü duygulanıyorum.

Öyle tanımlıyoruz ama aslında anı dondurmuyoruz. Siz bir an fotoğrafı sunuyorsunuz ama fotoğrafa bakan kişi öncesi ve sonrası hakkında fikir sahibi olabiliyorsa o güçlü bir fotoğraf oluyor.

Bu kadar yıl sonra kesinlikle söyleyebilirim ki benim işim insanlarla. Diğerleri o atmosferi oluşturan yan öğeler.

Önce bir vesile olması gerekiyor. Ben durup dururken Bosna Hersek'e gitmem. Ya orada Sırbistan'daki katliamın yıl dönümü vardır, ya da dergiye kapak hazırlamak için yola çıkmışımdır. Gitmeden önce o yer ile ilgili çekilmiş fotoğraflara bakıyorum. Çıkan Rumeli albümü için de Rumeli türküleri ve Yahya Kemal'in şiirlerini okudum. Tabii aslında gittikten sonra görüyorsunuz gerçeği.

Öncelikle insanlardan poz vermelerini beklemiyorum. Doğru fotoğraf için o insanlara vakit ayırmanız gerekiyor.

O fotoğraf çekilirken herşey sohbet esnasında gelişti. Ben o nineyle zaten söyleşi yapıyordum. Konuşurken bir anda duygulandı ve göz yaşlarını silmeye başladı. Ben de fotoğraf makinamı çıkarıp bir kaç kare çektim.

Hayır. Çünkü ben orada belki iki kare çekiyorum ama o insanlarla bir saat oturup konuşuyorum. Onları önemseyip, konuşmaya çalıştığınızda fotoğrafını çekmek zor olmuyor.

Hüzünlü…

Vakur...

Neşeli…

Zengin…

gösterişli…

Üsküp. İçim her gittiğinde burkulur ve haketmiyordur.

Fotoğraf ışık demektir. Burada da fotoğraflık malzeme var ama doğru ışık yoksa o fotoğrafı çekmezsiniz. Mesela bir gün Adem Yavuz'la birlikte Kastamonu'ya gitmiştik. Herşey çok güzel ve ışık doğru geliyor, tarihi evler var. Ben de; 'keşke 'buradan bisikletiyle birkaç çocuk geçseydi dedim. Çok geçmedi bisikletli çocuklar geçti. Çok iyi bir rastlantıydı.

Sadece insanı değil hayatı da değiştirme gücü var. Fotoğraf bir anda var olan savaşı bitirmez, ama onunla ilgili bir yola çıkmışsanız o yolu kısaltır. Irak savaşı sonrası Ebu Garip Cezaevi'ndeki fotoğraflar belki teknik olarak yetersiz fotoğraflardı. Ama içeriği o kadar güçlü ve dünyada da öyle bir beklenti vardı ki savaş karşıtlığında çok önemli bir yol kat edilmesini sağladı. İnsanlardaki tereddütü fotoğraf gerçek haline getirdi.

Özellikle gizlemek yada ön plana çıkartmak gibi bir çaba sarfetmedim. Balkan seyahatlerimin bir kaçı dışında bir çoğuna iş için gitmiştim. O yüzden çektiğim fotoğraflarda cenaze de var, ağlayan kadın da. Orada Arnavutlar kötü muameleye maruz kalıyorlar ama aynı yerde sayıları az da olsa Sırplar da yaşıyor. Bu topluluk da yeri geldiğinde şiddete maruz kalıyor. İkisi de insan. Böyle bir durumla karşılaşırsam bunu da yanstıyorum.

Dram ve hüzün Balkanların genel karakteri. Ama ben bunun için özel bir çaba sarf etmedim. Bu kitap için yaptığım seyahatlerin diğerlerinden farkı bu. Çünkü ben sadece Sayarbosna'yı gezecek olsaydım; Başçarşı'yı, bakırcıları gezerdim. Ama oraya bir gazeteci gözüyle gittiğiniz zaman dış görünümün ardındakileri de görüyorsunuz. Gittiğinizde bir çok insanla konuşuyorsunuz.

Fotoğrafın bilgi verme dışında duygu verme gücü de var. Ben oradaki bütün olayları tasvir etseydim ve belgelemeye çalışsaydım başka birşey olurdu. Belki de roman olurdu. Ama bu fotoğraflar direk bilgi vermektense biraz duygu yönüne vurgu yaptım. Benim buradaki görevim herşeyi birebir olarak anlatmak değil.

Bilmem mesela; Alaska'da hiç fotoğraf çekmek istemedim.

Sonuçta bizler imparatorluk bakiyesiyiz. Çevremizin bu coğrafya hakkında düşündüğü tek şey düşman olduklarıydı. Ben de öyle biliyordum. Üç tarafımız denizlerle dört tarafımız düşmanlarla çevriliydi. Ben de bunu merak ettim ve görmek istedim. Nasıl olduklarını anlamak için…

Değil… Yunanistan'a gittiğimde sadece bir defa olumsuz şeyle karşılaştım. O da çok basit bir sebepten dolayıydı. Anlatılanlara bakıyorsunuz bir de sizin bizzat gidip yaşadıklarınız var.

Mesela; Sırplar dünyadaki son soykırımlardan birini gerçekleştirdi. Ama Sırbistan sonuçta ortak bir mazimizin olduğu ve uzun süre beraber yaşadığımız bir ülke. Dillerinde dokuz binden fazla Türkçe kelime var.

Selanik'in yüzyıl önceki fotoğraflarına bakın her yerde bembeyaz minareler görürsünüz. Ama şu anda bir tane minare kalmış. Oradan da anlıyoruz ki milliyetçi duygularla bir çok şey tahrip edilmiş. Ama bazı şeyler var ki onları söküp atamıyorsunuz. Müzik ve yemek gibi. Bunları ardarda sıraladığınızda görüyorsunuz ki bunları yıkmışsınız ama o insanların zihinlerindekini ve kalplerindekini nasıl yıkacaksınız.

Rastlamamak mümkün değil. Kosova'ya 1999'daki mülteci akınıyla gittiğimde milliyetçi Sırplar hala oradaydı. Bugün balkanlarda nereye giderseniz gidin onların hayatını şekillendiren şeylerden bir tanesi bu mikro anlamdaki milliyetçilik. Milliyetçilik daha çok pragmatik sebeplerle oluyor.

Üsküp'e bir roman düğününe gitmiştim. Fotoğraflar çekiyoruz, bütün herşeyleri bizim gibi. Ama onların bir kısmı 'bizim Türklerle işimiz olmaz biz İtalyanız' diyorlardı. Onlar da zor ekonomik koşullar yüzünden kendilerini İtalya'ya atmak istiyorlar.

Bir değil bir kaç şeyle karşılaştım. Atina'nın herhangi bir mahallesinde kahve içiyorsunuz. Sonra hesabı ödemek istiyorsunuz, garson 'yan masadaki arkadaş ödedi sizin ödemenize gerek yok' diyor. Hayırdır deyip yanına gidiyorsunuz. Çocuk diyor ki; 'babaannem vefat etti ben küçükken Türkçe kelimeler duyardım o da Türkiye'den göç etmişti. Ben de siz kahve içerken Türkçe kelimeler duydum babaannem aklıma geldi' dedi. Bir önceki bilginizle biriktirdiğiniz ön yargılarınız yere düşüp kırılıyor.

Gördüklerinizin yoğunluğuyla alakalı. Yine aynı yerde yaşadığım başka bir olay; Atina'da bir taksiye biniyorsunuz. Sizin Türkçe konuştuğunuzu anlayınca Müzeyyen Senar'ın kasetini çıkarıyorlar önünüze.

İkisi ayrı ayrı anlatım şekilleri. Fotoğraf ile anlatamadıklarımı yazıyla anlatıyorum diye de birşey yok. Çünkü fotoğraf ile anlatılan ile yazıyla anlatılan arasında fark var.

Burada birşey tarif etmedim. Gezdiğim yerlerle ilgili deneme yazıları yazdım.

Biraz öyle oldu.

Siyah beyaz bir fotoğraf çıkar.

Çünkü kontrast bir ülke burası. Bir kare ile Türkiye'yi anlatmanın imkanı yok. Çünkü net değil. Fluluklar var.

Çevresiyle iyi geçinen sorunları çözmeye çalışan kendine güvenli bir ülke var. Aynı zamanda ekonomik krizin vurduğu ve dramatik olayların yaşandığı bir ülke var. Sporda kendine göre başarılar elde ederken aynı zamanda holiganizmin olduğu başka bir Türkiye var.

Aslında bunu söylemek de zor çünkü belgesel fotoğraf anlamında Türkiye'nin fotoğraflanması eksik. Bir dönem Türkiye'de fotoğraf deyince akla dağlar taşlar ve tabiat geliyordu. Çok uzun bir süre objektifler insanlara doğrultulmadı. Olsa da oryantalist yaklaşıldı. Ama oranın insanları ve mekanlarıyla çeken bir kaç insan var. Onlardan biri Ara Güler'dir.

Irak fotoğraflarını iyi ki çekmişim diyorum.

Keşke dediğim Berlin Duvarı'nın yıkılması. Bir de son İran seçimleri.

Atladık diyelim kısaca. Farklı bir şekilde yapmayı düşünüyorduk ama olmadı.

Yayınlanma aşamasında otosansür olabilir ama çekim aşamasında sansürü doğru bulmuyorum. Çünkü özellikle foto muhabirleri farklı gazetelerde çalışabilir ve her gazetenin de yayın politikası ayrı. Bazı gazeteler için şiddet içeren bir görüntü diğer gazete için öyle olmayabilir. Ben zorunda kalmadığım müddetçe bir ceset fotoğrafı çekmem. Bir tek depremde çekmiştim.

Hayır. Çok farklı olaylara şahit olabiliyorsunuz. Bağdat'ta yaralı bir adamın yarasına can canlı narkozsuz dikiş atılıyordu. Bu fotoğrafları da çektik ama yayınlamadık.

Onu yayınlayan ve bunu savunan insanlar kendilerini kandırıyorlar. İnsanlar merak uyandırmak ve traj kaygısından yapıyorlar bunu. Hatta zanlının ailesine fotoğrafı gösterip seslenerek 'ya sizin çocuğunuza bu yapılsaydı?' deyip ambalajlara sarıyorlar. O gazetenin yöneticisi benim kızımın başına aynı şey gelseydi ben bu fotoğrafı görmek ister miydim? sorusunu kendisine sorması gerekiyor. Cevap alabiliyorsa yayınlasın.

Hayır. Bunlar zaten tartışmalı konular ve sadece fotoğraf editörünün vereceği kararlar değil. Benim Irak savaşı sırasında çektiğim ölmüş çocukların fotoğrafları konusunda tereddütlerim oldu. Benim istemediğim halde gazete onları yayınladı.

Bence bir gazetede ceset fotoğrafı asla olmamalı. Çünkü insanların gözü alışıyor ve kanıksamaya başlıyorlar. Mesela; ölmüş Filistinli bebek fotoğrafı bir süre sonra kimsenin vicdanına dokunmayacak.

Hiç bir zaman zorunda değilsiniz. O çocuklar bütün günahsızlıklarıyla varlar ve öyle kalması gerekiyor. Gerisi acının sömürülmesine giriyor.

Çünkü yeri geldiğinde o fotoğraflar bir belge için kullanılabilir. Bir dönemi anlatmak için özel bir kitapta yer alabilir. Ama biz gazetelerden bahsediyoruz. Çok az istisnalar olabilir.

Acının ve şiddetin pornografisinin yapılmasına karşıyım ben. Yine çekilebilir ama ağzından burnundan kanlar gelirken değil. Daha uzaktan bir fotoğraf olabilir bu…

Şöyle; gazetelerde önceden intihar fotoğrafları daha çok yayınlanıyordu. Gayrı resmi bir anlaşma oldu ve intihar olaylarına daha az yer verildi. İntihar vakalarında daha fazla artış olmadı. İnsanların kafasında birşey geçiyorsa da yol göstermiş oluyordu. Böyle bir istatistik yapıldı mı bilmiyorum ama köprüye çıkanların sayısı daha azdır.