Yalansız dolansız 'yaşayan' bir Atatürk...

Gazi Mustafa Kemâl Atatürk, ruhunu, Yaratıcısı'nın gönderdiği meleğe “Aleyküm es-Selam” sözleriyle (ki bu kendisinin hasta yatağındayken resmî kayıtlara geçen en son sözüdür) teslim ettiği 10 Kasım 1938 sabahında, yaşadığımız dünyanın neşesini de kederini de geride bırakarak öte âleme göçtü. Ancak bizler, yani Türkiye Cumhuriyeti'nin -onun vesilesiyle bugünlere ulaşan- sakinleri, tamı tamına 70 yıldır kendi kendimize yalandan dolandan, abartılı bir hayranlık ya da kör bir nefretten uzakta, henüz serinkanlı bir “Atatürk tanımı” yapabilmiş değiliz.

İşte, değerli gazeteci-yazar ve belgesel film yönetmeni Can Dündar, önünde saygıyla eğildiğim bir çaba eşliğinde “Mustafa”da tam olarak bunu yapmaya çalışıyor ve “insan Atatürk”ün izini sürüyor. Hem de gerek radikal İslâmcılardan, gerek çağdaş mandacılardan, gerekse günümüzde Atatürk'ü “eleştirilemez bir ikon”a çevirmiş bulunan Ortodoks Kemalistlerden gelebilecek her türlü yıpratıcı eleştiriyi göğüslemeyi de açıkça göze alarak…

Bu güzel filmi bir Kemalist izlese, emin olunuz, beğenmeyeceği bir sürü ayrıntı bulacaktır. Nitekim, galasından itibaren süregelen hararetli tartışmalara baktığımızda, o kesimdeki manzaranın aynen böyle olduğunu görmekteyiz.

Aynı şekilde, bu filmi, kaza ve kadere koşulsuz iman etme noktasında ciddi sorunları bulunan “köşeli” bir İslâmcı izlese, o da “gıcık olacağı” bir çok irili ufaklı ayrıntıyla karşılaşacaktır.

Ve elbette, komünistler, faşistler, liberaller, PKK'cılar ve mandacılar da “Mustafa”yı izlediklerinde, birbirlerinden oldukça farklı gerekçelerle huylanacaklardır.

Bütün bu tepkiler ise senarist-yönetmen Dündar'ın doğru yolda bulunduğunu ve “Mustafa'nın özünde dürüst bir film olduğunu” gösterir. Çünkü, Türk ve dünya tarihi açısından bakıldığında, Atatürk yalnızca bir tek kaba sığmayacak kadar renkli, çok kişilikli, hayatının farklı dönemlerinde farklı durumlara göre farklı tavırlar almış pragmatist bir liderdi.

Bu ülkede doğmuş, burada yaşayan ve gelecekte de yine bu topraklarda yaşamayı planlayan bütün genç Müslüman kardeşlerime, onları çok seven, “anavatanları ve kendileriyle barışık” huzur dolu bir hayat sürmelerini isteyen bir büyükleri olarak nacizane tavsiyem şudur:

Sağdan soldan gelebilecek her türlü homurtuyu boşverip, “Mustafa”yı sakin kafayla izleyin. Ancak, bugüne kadar beyinlerinize yüklenmeye çalışılmış muhtelif yargı ve önyargılar eşliğinde değil, kendinizi perdede hayatı canlandırılan o “yalnız adam”ın yerine koyarak, kişisel değer yargılarınızla izleyin bu öyküyü.

“Mustafa”nın izleyicileri, beyazperdede, dinin toplum hayatındaki konumunun sınırlandırılmasına ilişkin tartışmalı görüşleriyle, Çankaya'daki rakı sofralarıyla, genç kuşakların eğitim-öğretimine verdiği olağanüstü destekle, kendisini “taşıyamayan” kadınlarla yaşadığı trajik ilişkilerle, bağımsızlık hayâllerini kavrayamamış kimi küçük adamlarla giriştiği tartışmalarla, bu “bitkin ülke” için tez elden bir çıkış yolu arayan, kafası her açıdan karışık, bedeni ve ruhu yıllar boyunca katıldığı kanlı savaşlardan dolayı yorgun, ancak yine de halkı karşısında metanetini yitirmemeye çalışan bir “insan”la karşılaşacaklar. Çevresindeki hekimlerden çok fazla rakı içtiği konusunda uyarılar gelince, “Ne yapayım, bu beden artık bu kafayı taşıyamıyor. Akşam karanlığı bastırdığında ancak bu şekilde rahatlayabiliyorum” diyen bir insanla…

Bu arada, okuduğunuz yazının sahibinin bu öykü karşısında tam olarak nerede durduğunu merak edenler olur diye hemen ekleyeyim:

Bendeniz, son demlerindeki bir imparatorluğun askeri olarak Libya'daki Müslüman direnişçileri İtalyanlara karşı elinden geldiğince örgütlemeye çalışan, Çanakkale'de askerlerine “Ben size savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum” diye haykıran, İstanbul'dan Samsun'a hareket eden Bandırma vapurunun güvertesinde İngiliz zırhlılarını nefretle süzüp “Geldikleri gibi giderler” sözü eşliğinde dişlerini gıcırdatan, Sakarya'da karların üzerinde kıvrılıp kalpağı ve paltosuyla mışıl mışıl uyuyan, “İstiklâl ve cumhuriyet benim karakterimdir” diyen, eğitim-öğretime, Türk dili ve tarihine müthiş bir önem atfeden, çocukları çok seven, yaşlılara karşı alabildiğine hürmetkâr olan, İngiliz kralı Edward'ın karşısında otururken üzerine çorba döken garson için, “Ah azizim, bu Türk çocuklarına her şeyi öğrettim, fakat uşaklık yapmayı bir türlü öğretemedim” diyerek espri yapan, İslâm için de “Bizim dinimiz tarihteki en makûl, en mantıklı dindir; o yüzden de bu inanış biçimi milletimiz için en iyisidir” demiş olan Atatürk'ü rahmetle anıyorum. Hayatının diğer cephelerindeki bir dizi tartışmalı siyasî ve idarî kararla ilgili yurttaşlık rezervlerimi aynen muhafaza ederek ve bunların en âdil biçimde değerlendirmesini de yine Yüce Yaradan'a bırakarak…

Can Dündar, kimi yerlerinde resmî ideolojinin diline fazlaca saplanıp kalan, ancak yine de belli ölçüde özgün yaklaşımlar içeren “Sarı Zeybek” denemesinden yıllar sonra, şimdi kişisel ustalık çıtasını bir kaç basamak daha yükseltiyor ve bizlere titiz bir arşiv araştırması, duygu yüklü Goran Bregovic müzikleri, Candan Murat Özcan imzalı şık görüntüleri, Andreas Treske tarafından yapılan usta işi kurgusuyla son derece kaliteli bir belgesel yapıt daha sunuyor.

İçeriğine dindarlardan çok Ortodoks Kemalistlerin karşı çıkacağı kadar dürüst ve özenli bir belgesel…

Emeği geçen herkesi ayrı ayrı tebrik ediyorum.