Yaşlanıyoruz ya sevinelim!

Osmanlı, Hicrî yılın ilk ayının, Muharrem'in 10'unda, “aşure” vesilesiyle hareketlenir, “Kerbelâ faciası” nedeniyle de yeni yıla aslında buruk girerdi. Faruk Nafiz Çamlıbel, “Böyle yürekler acısı bir vakanın yıldönümüne tesadüf eden bir günde, ağzımızın tadını yerine getirmek için, kazanlarda pişirilen ve kaselerle dağıtılan aşureler kâfi gelmezdi. Bu yüzden biz, hicrî yılın ilk ayına matem hazırlığı ve gözyaşlarıyla adım atardık” diye yazmıştı. Dönemin ikinci takvimi olan “Rumî” takvimin başlangıçı ise 1 Mart'tı. Bu ise yalnızca çalışanlar açısından, maaşlar Rumî takvime göre belirlendiği için önemliydi. Ercüment Ekrem Talû, sadece Düyunu Umumiye'ye bağlı birtakım müesseselerde yeni yıla ilişkin “kutlama” törenleri yapıldığından sözediyor. Gökhan Akçura, bütün bu bilgileri verdiği Toplumsal Tarih'teki makalesinde, Osmanlı'nın hayatında “yılbaşı” diye bir kavramın olmadığını özellikle vurguluyor.

Gerçekten de Osmanlı İmparatorluğu'nda bugünkü manada yılbaşı bir tek azınlıklar arasında yaşanırdı. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi'nde Murat Belge'nin anlattığına göre; 18 ve 19'uncu yüzyıllarda İstanbul'da görülmeye başlanan, oda oda kiraya verilme saikiyle en fazla da Musevî azınlık tarafından yaptırılan ve bu özelliğinden dolayı da Müslüman Türkler'ce “Yahudihane” olarak adlandırılan apartmanlar, “noel kutlamaları”nın görüldüğü mekânlardı. Buralardaki kiracı Hıristiyan ekalliyet, Noel'e karşı olan Yahudi ev sahiplerinin evinde Noel kutlarlardı. Batılılaşma hareketlerinin getirdiği serbestlikle günlük hayattaki “kutlama kültürü”nü görünür kılınması da yılbaşı vesilesiyle olmaya başlamıştı. Hıristiyan dünyasına bağlı olarak yılın son haftasını törenlerle geçiren Hıristiyanlar, İstiklal Caddesi'nde “Noel alayları” düzenlerlerdi. Bunlardan bazılarının fazlaca çan çalmaları ve sair taşkınlık yapmaları nedeniyle zaman zaman Müslüman halk ya da kamu otoritesinin müdahalesiyle karşılaştıkları da olurdu.

1829'un yılbaşı gecesinde, İstanbul'daki İngiliz elçisinin Haliç'te bulunan bir gemide verdiği büyük balo ise devlet erkânının katıldığı ilk yılbaşı kutlaması olmuştu. Yatsı namazının ardından gemiye giden Serasker Hüsrev Paşa'ya balo sorulduğunda, “Az vakitte çok hazırlık yapmışlar. Gerçi kâfir işi, fakat ne çare? Devletçe bir şey oldu, katılmak lüzum etti” demişti. “Bizler saat alafranga on ikiyi çalarken ışıkların söndürülmesi düzenbazlığını bilmezdik; limandaki vapurların da bu merasime düdük çalarak katılmalarını yine o işgal senelerinde öğrenmiştik” diye anlatıyor Refik Halid Karay da, Noel kutlama ritüellerinin yaygın biçime dönüşmesinin hikâyesini. Ancak Cumhuriyet'le birlikte yine de hemen bir yılbaşı düzenlemesi görülmedi. Rumî takvimi bırakıp miladî takvime geçilen 1926 ve onu takip eden senelerde de yılbaşı tatili yoktu meselâ. Bu uygulama 1935 yılında çıkarılan bir kanunla başlamıştı.

Geniş halk yığınlarının uzunca bir süre yılbaşına “mesafeli” duruşu, Hz. Peygamber'in “Bir topluma benzeyen ondandır” hadisinde manasını bulan ikâzı ile yazarımız Resul Tosun'un bir köşe yazısında kimi kanaat önderlerine atıfla anlattığı; “hindinin İngilizce'deki adı 'törki'dir yani Türk'tür, Batı'da Türk demek Müslüman demektir, Hıristiyan âlemi her yılbaşında 'törki' keserek İslâm düşmanlığını göstermektedir” gibi toplumsal hafızadaki kimi tevatürlerden kaynaklanıyordu. Ama önce yazılı basının, sonra radyonun ve nihayet televizyonun ısrarlı teşvik edici, özendirici yayınlarıyla toplumda bir “yılbaşı kültürü”nün oluşması için fazla beklemeye gerek kalmayacaktı. Yılbaşını halk nezdinde cazip kılan bir önemli nokta da hiç şüphesiz “Tayyare Piyangosu”ydu. Hükümetçe alınan bir kararla Türk Hava Kurumu'na katkı sağlamak üzere 1931 yılında başlatılan piyango, daha sonra “Millî Piyango” olacak ve her yılbaşı katlanarak büyüyen ikramiyeleri ile yılın son ayının “piyango geyikleri” ile geçmesine yol açacaktı.

Türkiye'de yılbaşı, özellikle son dönemlerde nerdeyse her yıl bir önceki yılda olmayan yeni bir unsurla “zenginleşerek” büyüyen bir kitlesel eyleme evrildi. Tüketim davranışlarındaki etkisi, onu iki dinî bayramın ardından en fazla harcama yapılan bir güne dönüştürdü. Daha 15-20 yıl öncesinin çok çok eve bir hindi alma ile sınırlı hazırlıkları, artık yerini başlı başına organizasyonlara bıraktı. Hediye sepetleri, kutlama programları, turlar, şehir meydanlarında toplumsal katılımlı konserler, gösteriler artık rutin oldu. 1980'i 1981'e bağlayan gece TRT'de ilk yılbaşı dansözünü Nesrin Topkapı ile gören televizyon seyircisi, hanidir kanal başına düşen 3-5 dansözle giriyor yeni yıla.

“Gürültülü yılbaşı” kutlamalarının temelinde Avrupalı çiftçilerin ürünlerini yok edeceğinden korktukları ruhları kovmak için yılbaşlarında davul, düdük, korna benzeri çalmaları yatıyor. Ağaçları kutsal sayan Asurlular, yaprak dökmeyen ve hep yeşil kalan çam, servi gibi ağaçları bereketin ve ölümsüzlüğün simgesi sayar, onları süsleyerek inancını sergilerdi. Bu pagan inanç daha sonra Hıristiyanlığa geçerek Noel çamı oldu. / Noel Baba, 1931 yılına kadar kırmızı değil, mor-yeşil elbiseliydi. Bu tarihte Coca Cola grafikerlerinin, kurumsal renkleri olan kırmızıyı bir reklam panosundaki Noel Baba'da kullanmasıyla bugünkü ikon ortaya çıkmış oldu. Tıpkı, Noel Baba'nın “Antalya Demre'li olmasına” rağmen kürkler içindeki bilinen halinin de yine ABD'de kuzey yarımkürede kış şartlarında “çiziktirilen” resimlerden kaynaklanması gibi. / Noel'in ticarileşmesi uzun yıllardır dünya gündeminde. ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'in Büyük Bunalım sırasında duraklayan ekonomiyi canlandırmak için 1930 yılında Şükran Günü'nün tarihini değiştirmesi dinî liderlerin büyük tepkisini çekmişti.

Yakup Kadri, Cumhuriyet'in ilk yıllarında yılbaşı balolarına büyük önem verildiğini hem romanlarında hem de muhtelif yazılarında anlatır. “Ankara”da, günler öncesinden yılbaşı baloları için hazırlık yapıldığından, Ankara'da elbise bulamayanların, Beyoğlu'na, orada da olmayınca Paris'e sipariş verdiklerinden eleştirel bir dille, “daha birkaç yıl önce lastik potin yeterdi size” diyerek bahseder. Ankara Palas'takilerin refahına karşılık baloyu dışarıdan seyreden yerli halkın fukaralığına da vurgu yapan Karaosmanoğlu, Ankara'lıların oradan ayrılınca susuz evlerine suyu Maliye'nin süs havuzundan alıp götürdüklerini de anlatır. İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı döneminde de “devlet ricali”nin yılbaşı kutlamaları tüm hızıyla sürmüştü. Baba İnönü 1949 yılında böyle bir kutlamadayken eşi merhum Mevhibe İnönü ise yılbaşı gecesi Hz. Muhammed'in doğduğu geceye denk geldiği için Ankara Palas'taki eğlenceye gitmemiş, İtalyan sefaretindeki yılbaşı programına da çocukları Ömer ve Özden'i göndermemişti. Eski Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ise 1999 yılbaşında Hıristiyan vatandaşların Noel'ini kutlamak üzere bir mesaj yayınlayarak Cumhuriyet tarihinde bir “ilk”e imza atmıştı.

“Şu yılbaşı gecelerinin manasını bir türlü anlamıyorum. Sevinecek ne var? Evvelâ her şey tersine: Küre-i arz ve insan bir yaş daha ihtiyarlıyor, kâinat bir yıl daha eskiyor, buna, 'yeni sene' diyorlar. Herkes ölüme bir yıl daha yaklaşıyor, buna seviniyorlar. Hayatın bir parçasını kaybetmek hoş bir şeymiş gibi, hep birbirlerini tebrik ediyorlar. Mümin ve muttakî bir insan için yılbaşı gecesi sefahat gecesidir. Gayrimeşru eğlentiler her gece ve her an için haramdır. İslâm dininde eğlenmek haram değildir. Fakat nezih eğlencelerin birçok şekil ve imkânları vardır. Eğlenmek için mutlaka zil zurna sarhoş olmak ve cinsî arzuların tatminine gayrimeşru çareler aramak şart değildir.” Peyami Safa, Yılbaşı Geceleri, Tercüman, 26 Kasım 1959