İş ahlâkı

Bilindiği gibi, günümüzün yoğun iş hayatında pekçoğumuz başkalarını çalıştırmakta veya başkaları için çalışmaktayız. Genellikle yaptığımız işler, ürettiğimiz mallar bizim dışımızdaki yüzlerce, binlerce insanı ilgilendirmekte, dolayısıyla iş hayatımızda daima kul hakkı söz konusu olmaktadır.

Dinimizde ferdin teşebbüs ve kazanma hürriyeti vardır ve meşruiyet çerçevesinde kazanılan servet helaldir, dokunulmazdır. Resûlullah Efendimiz, dinini, canını ve malını savunurken öldürülen bir kimsenin şehit mertebesinde ölmüş olacağını bildirmiştir.

Dinî kaynaklarımızda iş hayatı, kazanma faaliyetleri sırasında uyulması gereken ahlâkî görevlerin bulunduğu belirtilmiş ve bu hususta ciddi uyarılara yer verilmiştir. Bu görevleri şöyle özetleyebiliriz:

Birinci görev, iş ve ticaret faaliyetlerimiz sırasında temiz bir niyet taşımaktır. Kazanırken gayemiz sırf bencil arzularımızı tatmin etmek ya da ahlâka aykırı amaçlara ulaşmak olmamalıdır. Aksine, niyetimiz, kendimizin ve ailemizin meşru ihtiyaçlarını karşılamak, toplumumuzun refahına, maddi ve mânevi gelişmesine katkıda bulunmak olmalıdır. Hatta öteki canlılara bile faydalı olmayı düşünmemiz gerekir. Nitekim Peygamberimiz şöyle buyururlar:

"Bir Müslüman ekin eker, ağaç diker de bundan insanlar ve diğer canlılar yararlanırsa bunlar o insana sadaka sevabı getirir."

İkinci önemli bir görev, işimizle ilgili yeterli bilgi ve donanıma sahip olmak ve bunları uygulamaktır. İslâm âlimleri, çalışanların meslekleriyle ilgili helaller ve haramlar konusunda bilgili olmalarını da bu çerçevede gerekli görmüşlerdir. Yani çalışırken, iş yaparken sadece maddi yönden fayda-zarar hesabı yapmakla yetinmeyip, helal kazanç kaygısı da taşımalıyız.

Resûl-i Ekrem Efendimiz, Müslümanı, "diğer Müslümanlara eliyle ve diliyle zarar vermekten sakınan kimse" olarak tanımlamış, "Hiçbiriniz, kendisi için istediğini başkaları için de istemedikçe iman itmiş sayılmaz" buyurmuştur.

Başkasının bizim işimizi kötü yapmasını ya da kullanacağımız ürünü kalitesiz üretmesini ister miyiz? O halde biz de işimizi temiz yapmalı, kimseye zarar ve acı vermemeliyiz. Aksi halde, yukarıdaki hadis-i şeriflere göre, müslümanlığımızı bile tehlikeye sokacağımızı asla unutmamalıyız. Özellikle günümüzde seri üretim sebebiyle kalitesiz iş ve mal üretmekle bir anda binlerce insana haksızlık etmiş olacağımızı asla unutmamalıyız.

Nihayet önemli bir görevimizde her türlü sosyal ilişkilerimizde olduğu gibi iş ve ticaret ilişkilerimizde de birbirimizi kardeş bilmemizdir. Ulu Rabbimiz, "Müminler kardeştir" (Hucurât 49/10) buyurur ve hepimiz bunun Müslümanlık gereği olduğunu kabul ederiz. O zaman işveren işçisini, âmir memurunu kendisi gibi kabul etmek, onu kardeş bilmek, ona kardeşi gibi davranmak ve meşru ölçüler içinde haklarını vermek zorundadır. Şu halde işveren, çalıştırdığı insanlara, böyle bir ahlâkî ve vicdanî duyarlılıkla, âdil kurallar çerçevesinde, makul bir ücreti zamanında ödemesi, diğer maddî ve manevî haklarına riayet etmesi gerekir. Aynı hak hukuk duyarlılığını, çalışanların da çalıştıranlara karşı göstermesi gerekir.