“Çağdaş İslam düşüncesi” terkibi (5)

Zaman zaman farklı dönemlerin ilgisini ölçmek için sınıfta sorular sorarım. Fakültede benim mensup olduğum İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı bünyesinde iki zorunlu ders var: İslam Felsefesi ile İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi. Biz bu derslerden ilkini üçüncü sınıflara, ikincisini dördüncü sınıflara veriyoruz. Yani bölüm olarak bizim ders verdiğimiz sınıflar, bizden önce hazırlıkla beraber asgari üç yılını fakültede ve İstanbul’da geride bırakmış oluyor. Özellikle son sınıfa geldiklerinde fakültede okuduğu sürece öğrendiği, duyduğu ve bir şekilde ilgisini yoğunlaştırdığı kitap, şahıs ve meseleler hakkında değerlendirilmeye elverişli hatta kimi zaman o dönemi temsil etmeye yakın bir sonuç alınabiliyor. Tabii ki bunların dakikleştirilmiş bir bilgi değeri yok ama soruya muhatap olan neslin gündemi hakkında bir fikir verebiliyor.

Geçen yıl sınıfta bir meseleyi anlatırken Hasan Hanefî’yi ve Nasr Hâmid Ebû Zeyd’i duyan var mı diye sordum. Soruyu kaçırmayın lütfen, okuyan var mı değil, duyan var mı diye sordum. Sadece bir öğrenci Hasan Hanefî’yi duymuş. Nasr Hâmid Ebû Zeyd’i duyan bile çıkmadı. Doksanlarda ilahiyat okuyanlar hatırlayacaktır. Hem ilahiyatlarda hem de “İslamcı” dergilerde bu isimlerin bir şekilde adı geçer, görüşleri anlatılırdı. Eserlerinin çevirileri de bu dönemlere rastlar. Benzer şekilde hermenötik ve tarihselcilik tartışmaları da yaygındı. Genelde okumaya, özelde akademiye meraklı öğrenciler mutlaka bunlarla ilgili bir şeyle okurdu. O zamanların neredeyse her ilmî toplantıda adı geçen şahısların artık anılmıyor oluşu ve panel, konferans, seminer ve sempozyumların ana gündemini oluşturan meselelerin artık ilgi konusu olmaktan çıkması epeyce manidardır.

Kanaatimce bunun üzerinde teemmül etmeyi gerektiren bir sebebi var: Türkiye’de İslam düşüncesi tartışmaları ya aşırı muhafazakar ya da tüketici bir karaktere sahip. Belirli kitaplar yahut yazarlar etrafında oluşan cemaat yapıları, aşırı muhafazakar bir tavır sergiliyor, kaynaklara gitmeye karşı direniyorlar. Bu yapılarda kaynaklara yöneliş şahsî ilgilerin ötesine geçmekte zorlanıyor. Hem akademi merkezli düşüncenin hem de umumi düşünce hayatının gündemini ise popüler tartışmalar çok etkiliyor. Bir mesele gündeme geliyor ve bir müddet gündemi işgali ediyor. Bu süre zarfında sahte bir yöneliş ve düşünme çabası görüntüsü oluşuyor. Hatta günün sorunlarını ele alma sevinci ve kibrinin sindiği bir hava da esiyor. Adeta katılan herkese anda olmanın sürur ve iktidarına erişmeyi vaat eden bir saadet zinciri oluşuyor. Ama bir müddet sonra o “derin ilgiden” ve “düşünürler cemaatinden” eser kalmıyor.

Maalesef her iki tavır da yenileyici değil, düşünmekten ziyade yalnızca tüketici okuma yapmaya izin veriyor. Çünkü klasiklerden hareket etmeyen yahut klasiklerle ilişkisi kurulmayan sorunlarda derinleşmek mümkün olmuyor. Klasikler deyince aklınıza yalnızca eski dünyanın temel metinleri gelmesin, modern klasikler de olabilir. Sorun, YouTube videolarından kuantum teorisi alimi olmak gibi bir teorinin popüler kültüre mal olmuş versiyonu üzerinden temel meseleler hakkında kanaat oluşturmak. Başka bir ifadeyle sorun, büyük meseleleri gündelik konuşma ve meşgalelerin mezesine dönüştürmek. Yaygın olarak okunan ve atıf yapılan kitap ve yazılardan da kolayca anlaşılacağı üzere maalesef çağdaş İslam düşüncesinin özellikle 1970 sonrası gündemi oluşturan meselelerin önemli bir kısmı böyle. Son yıllarda kaynaklarla temas güçlenmeye ve daha kalıcı sorunlar ele alınmaya başladı. Fakat yeni sürecin de ciddi sorunları var.