132 yıldır ağır aksak Pera'yı Galata'ya taşıyor

Tünel'de yolculuk yapmayalı epey olmuştur herhalde. Bu hafta Tüneli kullanarak Beyoğlul'na çıkmaya ne dersiniz? Hem tüneli görelim hem de dünyada ilk metronun bizde olduğunu düşünerek biraz sevinip biraz da üzülelim. İlk metro bizdeydi ama devamı maalesef gelmedi. Daha sonra Londra ve Moskova'da metrolar ağ gibi örülmeye başlandı ama Türkiye bildiğimiz manada metroyla ancak 1990'lı yıllarda tanışmaya başladı.

Dünyada yeraltı toplu taşımacılığın ilk örneği Londra'da 1863'de yapılmış, bunu New York'daki benzeri sistem izledi. Türkiye'de ise metroya benzeyen taşıma sistemlerinin ilk adımı 1867'de Eugene Henri Gavand isimli Fransız müteahhit-mühendisin Osmanlı hükümetine getirdiği teklif ile atıldı. O yıllarda İstanbul'da ticaretin, bankacılığın en yoğun bölgesi olan Beyoğlu (Pera) ile Galata'yı (Karaköy) birbirine bağlayacak taşımaya gereksinim vardı. Bu iki bölgeyi birbirine bağlayan Yüksek Kaldırımd'an günde yaklaşık 40 bin kişi inip çıkıyordu.

Eugene Henri Gavand'ın Fransız hükümetine sunduğu asansör tipi projesi kabul edilmedi. Bunun ardından İngiliz hükümetinden sağladığı kredi ile projeyi bu kez Osmanlı hükümetine verdi. Bu ilk projeye Osmanlı hükümeti de sıcak bakmadı; ancak Eugene Henri Gavand yılmadı, Maliye Nazırı Sadık Paşa ve Natia Nazırı (Bayındırlık Bakanı) Edhem Paşa'nın desteğini sağladı. Sonunda Sultan Abdülaziz, Osmanlı için büyük bir yenilik olan projeyi 10 Haziran 1869'da uygun gördü. Gavand'ın "The Metropolitain Railway of Constantinople From Galata to Pera" şirketi, 42 yıllık bir imtiyaz alarak 30 Haziran 1871'de çalışmalarına başladı. Bölgedeki kamulaştırmalar, dolgular ve kazı çalışmaları hızlandırıldı. Yaklaşık 4 bin m2'lik alan kamulaştırıldı, galeriler açıldı. Tünel çalışmalarını İtalyan ustalarının kontrolünde Osmanlı işçileri yaparken taş işçiliğini İtalyanlar, marangozluk işlerini de Fransız ve Rumlar üstlendi.

Tünel'in eskiyen araçları, kabloları zaman zaman kazalara neden oldu. Tünel çalışmaya başladıktan yaklaşık yedi ay sonra, 25 Ağustos 1875 tarihinde, kayış kopmasından kaynaklanan bir kaza meydana geldi. Bu kaza, makinistin frene zamanında basmasıyla kayıpsız atlatıldı. Vagonları çeken kayışın kopmasından kaynaklanan bu tür kazalara ileriki yıllarda birkaç defa daha rastlandı. Fakat herhangi bir can kaybı olmadı. Tünelde ölümle sonuçlanan tek kaza 6 Temmuz 1943 tarihinde meydana geldi. Yine kayış kopmasının sebep olduğu bu kazada bir kontrol memuru hayatını kaybetti, birçok yolcu da yaralandı.

Tünel açıldığı günden itibaren halkın ilgisini çekti. Bunun bir göstergesi olarak, 18 Ocak'tan 31 Ocak'a kadar geçen 14 günlük süre içinde Tünel'de 75 bin yolcu seyahat etti. Yolcu sayısı zamanla daha da arttı. Buna göre, Şubat ayında 111.000, Nisan ayında ise 127.000 yolcu taşındı. Mayıs ayında 225.000, şirket bilet fiyatlarında indirim yapınca Haziran'da yolcu sayısı daha da artarak 225.000 kişiye yükseldi. Bu aşamada, Tünel hakkında çok yaygınlaşmış bir yanılgıyı düzeltmek gerekiyor. Herhangi bir vesile ile Tünelden bahseden birçok eserde, Şeyhülislamın bu tür bir yeraltı aracına insanların binmesini yasakladığından, bu yüzden Tünel'de uzun süre hayvanların taşınmak zorunda kalındığından söz edilir. Hâlbuki rakamların da açıkça gösterdiği gibi, açıldığı ilk günden itibaren insanlar Tünele rağbet gösterip binmeye başladılar. Tünele binilmesinin Şeyhülislam'ın bir fetvası ile yasaklandığı iddiasına gelince, sözünü ettiğimiz dönemlerde, Şeyhülislam'ın bu tür bayındırlıkla ilgili konulara müdahalesi söz konusu bile değildi.

Tünelin ilk çalışmaya başladığı 1875 yılından 1971 yılına kadar hizmet veren 95 yıllık tarihi vagon da İkitelli İETT Garajı atölyelerinde yeniden inşa edildi. Hurdalıkta çürüyen vagon üç ay süren bir çalışma ve 25 bin YTL harcamayla orijinal haline sadık kalınıp yenilendi. Eski vagon da İETT Müzesi'ne konulacak.